Dị dạng mạch máu là gì và gồm những phân loại phổ biến nào?

Dị dạng mạch máu là gì?

Dị dạng mạch máu được định nghĩa trong y khoa là các tổn thương cấu tạo mạch máu bất thường bẩm sinh do rối loạn quá trình hình thành và phát triển hệ mạch trong thời kỳ bào thai. Hệ thống mạch máu tại khu vực tổn thương bị biến đổi về mặt hình thái và chức năng, nhưng tế bào nội mô mạch máu không có hiện tượng tăng sinh bất thường như trong bệnh lý u mạch máu.

Theo phân loại của Hiệp hội Quốc tế về Nghiên cứu Bất thường Mạch máu, các tổn thương này được chia thành hai nhóm huyết động chính là dị dạng dòng chảy chậm bao gồm mao mạch, tĩnh mạch, bạch huyết và dị dạng dòng chảy nhanh bao gồm dị dạng động mạch, dị dạng động tĩnh mạch. Ngoài ra, một số bệnh nhân có thể xuất hiện dị dạng thể kết hợp liên quan đến nhiều loại mạch cùng lúc. Tổn thương có thể khu trú dưới da, trong cơ bắp, xương, hoặc nằm sâu trong các cơ quan quan trọng như não, gan và phổi.

Dị dạng mao mạch và đặc điểm biểu hiện trên da

Dị dạng mạch mao mạch thường biểu hiện dưới dạng các vết bớt rượu vang màu hồng hoặc đỏ tím trên bề mặt da hay niêm mạc. Bản chất của tổn thương này là sự giãn rộng quá mức của các mao mạch nông mà không có sự tăng sinh tế bào nội mô.

Tổn thương mao mạch thường phẳng với mặt da khi mới sinh và có xu hướng đậm màu dần theo độ tuổi, đôi khi trở nên dày cộm hoặc nổi nốt gồ ghề ở người trưởng thành. Về mặt lâm sàng, loại dị dạng này không tự thoái triển như u máu trẻ em và có thể gây ảnh hưởng tâm lý, thẩm mỹ nếu nằm ở vùng mặt cổ.

Việc thăm khám chuyên khoa da liễu hoặc mạch máu giúp phân biệt bớt mao mạch đơn thuần với các hội chứng phức tạp hơn liên quan đến thần kinh hay mắt. Can thiệp laser chọn lọc thường được cân nhắc nhằm làm mờ vết bớt và cải thiện chất lượng sống cho người bệnh.

Dị dạng tĩnh mạch và cơ chế hình thành khối phồng dòng chảy chậm

Dị dạng tĩnh mạch là dạng dị dạng dòng chảy chậm phổ biến nhất, cấu tạo bởi các xoang tĩnh mạch giãn rộng, mỏng và dòng tuần hoàn lưu thông rất chậm. Vị trí tổn thương có thể xuất hiện ở mô mềm dưới da, cơ, khớp hoặc trong nội tạng.

Biểu hiện đặc trưng là khối sưng mềm có màu ánh xanh tím dưới da, dễ xẹp xuống khi ấn đè hoặc nâng cao chi và phồng to trở lại khi hạ thấp hoặc gắng sức. Do dòng máu ứ trệ kéo dài, người bệnh có thể hình thành các sỏi tĩnh mạch nhỏ gây đau nhức khu trú từng đợt hoặc viêm tắc tĩnh mạch cục bộ.

Phương pháp quản lý dị dạng tĩnh mạch hiện nay chủ yếu tập trung vào tiêm xơ qua da dưới hướng dẫn chẩn đoán hình ảnh, mang tất áp lực cho chi dưới hoặc phẫu thuật lấy bỏ chọn lọc trong những trường hợp gây đau kéo dài hay chèn ép chức năng vận động.

Dị dạng bạch huyết và nguy cơ viêm nhiễm tái diễn

Dị dạng bạch huyết bắt nguồn từ sự bất thường trong quá trình hình thành hệ thống mạch bạch huyết phôi thai, tạo nên các túi nang chứa dịch bạch huyết không thể lưu thông về tuần hoàn chung. Tổn thương có thể biểu hiện dưới dạng nang lớn, nang nhỏ hoặc dạng hỗn hợp xen lẫn mô lành.

Vùng đầu mặt cổ và nách là các vị trí thường gặp nhất của dị dạng bạch huyết. Khối dị dạng thường mềm, không đổi màu da trừ khi có biến chứng xuất huyết trong nang hoặc nhiễm trùng thứ phát. Khi cơ thể gặp các đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên, khối nang có thể sưng to đột ngột và gây đau tức cục bộ.

Bác sĩ thường sử dụng chẩn đoán hình ảnh như siêu âm và chụp cộng hưởng từ để xác định ranh giới nang. Hướng can thiệp ưu tiên thường là tiêm xơ gây dính lòng nang hoặc phẫu thuật bóc tách nếu vị trí giải phẫu thuận lợi và không gây tổn thương các dây thần kinh lân cận.

Dị dạng động tĩnh mạch và mức độ nguy hiểm của dòng chảy nhanh

Dị dạng động tĩnh mạch là dạng dị dạng dòng chảy nhanh phức tạp và tiềm ẩn nhiều nguy cơ y khoa nhất. Tổn thương hình thành do sự xuất hiện các cầu nối thông bất thường trực tiếp giữa động mạch và tĩnh mạch mà không đi qua lưới mao mạch điều hòa áp lực thông thường.

Dòng máu chảy trực tiếp từ hệ áp lực cao sang hệ áp lực thấp khiến tĩnh mạch dẫn lưu bị giãn to, ngoằn ngoèo và đập nảy theo nhịp tim. Người bệnh có thể cảm nhận được vùng da ấm nóng, nghe thấy tiếng thổi mạch máu hoặc sờ thấy rung miu ngay tại vị trí khối dị dạng. Nếu tổn thương nằm trong não hoặc nội tạng, nguy cơ vỡ mạch gây xuất huyết nghiêm trọng là rất đáng lo ngại.

Việc chẩn đoán bắt buộc phải dựa vào chụp mạch máu số hóa xóa nền DSA hoặc chụp cộng hưởng từ mạch máu. Quá trình can thiệp đòi hỏi sự phối hợp đa chuyên khoa giữa bác sĩ can thiệp mạch, phẫu thuật viên thần kinh hoặc lồng ngực mạch máu để nút tắc ổ dị dạng hoặc cắt bỏ an toàn.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe, không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý châm kim, chích rạch, đắp lá thuốc dân gian hoặc dùng nhiệt chườm lên các khối phồng nghi ngờ dị dạng mạch máu vì có thể gây chảy máu ồ ạt, nhiễm trùng huyết hoặc hoại tử mô. Mọi quyết định tiêm xơ, nút mạch hay phẫu thuật cần được hội chẩn kỹ lưỡng tại cơ sở y tế uy tín.

Tóm tắt

Dị dạng mạch máu là nhóm bất thường cấu trúc bẩm sinh có diễn tiến kéo dài và biểu hiện đa dạng tùy vị trí giải phẫu. Việc thăm khám chuyên khoa sớm giúp phân loại chính xác tổn thương dòng chảy chậm hay dòng chảy nhanh, từ đó xây dựng kế hoạch theo dõi và can thiệp phù hợp cho từng cá nhân, hạn chế biến chứng nguy hiểm.