Dây thần kinh số 7 nằm ở đâu và nguyên nhân gây tổn thương thường gặp

Dây thần kinh số 7 là gì?

Dây thần kinh số 7, trong giải phẫu y học được gọi là dây thần kinh mặt, là đôi dây thần kinh sọ thứ bảy tính từ trước ra sau của hộp sọ. Đây là cấu trúc thần kinh hỗn hợp, vừa mang các sợi vận động điều khiển biểu cảm cơ mặt, vừa chứa các sợi cảm giác vị giác và sợi phó giao cảm điều hòa dịch tiết.

Đường đi của dây thần kinh số 7 tương đối dài và phức tạp, bắt đầu từ thân não, đi qua hòm nhĩ trong xương thái dương trước khi tỏa ra các nhánh nông dưới da mặt. Do phải len lỏi qua một ống xương hẹp, dây thần kinh mặt rất nhạy cảm với các phản ứng viêm sưng hoặc chèn ép cơ học. Tổn thương dây thần kinh số 7 ngoại biên là một trong những vấn đề thần kinh thường gặp nhất trên lâm sàng, ảnh hưởng trực tiếp đến thẩm mỹ khuôn mặt và chức năng sinh hoạt hàng ngày của người bệnh.

Vị trí giải phẫu và đường đi của dây thần kinh số 7

Dây thần kinh số 7, hay còn gọi là dây thần kinh mặt, có nguyên ủy xuất phát từ rãnh hành cầu thuộc thân não. Từ vị trí này, dây thần kinh đi vào lỗ ống tai trong cùng với dây thần kinh số 8, sau đó di chuyển qua một ống xương hẹp uốn khúc nằm sâu trong xương đá của xương thái dương, gọi là ống Fallop.

Sau khi đi hết chiều dài của xương đá, dây thần kinh số 7 chui ra ngoài nền sọ qua lỗ trâm chũm. Tại đây, thân chính của dây đi xuyên qua tuyến nước bọt mang tai và phân chia thành các nhánh tận cùng hình nan quạt, phân bố đều đến các vùng trán, gò má, miệng và cằm. Cấu trúc đường đi qua khe xương hẹp khiến dây thần kinh mặt rất dễ bị chèn ép khi xảy ra hiện tượng phù nề hoặc viêm nhiễm cục bộ.

Các chức năng sinh lý chính của dây thần kinh mặt

Dây thần kinh số 7 là một dây thần kinh hỗn hợp đảm nhận nhiều nhiệm vụ sinh lý phức tạp. Vai trò nổi bật nhất là vận động, chỉ huy toàn bộ các cơ bám da mặt, giúp thực hiện các biểu cảm như cười, khóc, cau mày, nhắm mắt và chu môi.

Bên cạnh chức năng vận động, dây thần kinh này còn phụ trách các sợi phó giao cảm điều tiết hoạt động bài tiết của tuyến lệ tại mắt và các tuyến nước bọt dưới hàm, dưới lưỡi. Ngoài ra, dây thần kinh mặt còn tiếp nhận cảm giác vị giác ở hai phần ba phía trước của lưỡi và mang một phần cảm giác da từ vùng vành tai, ống tai ngoài. Khi dây 7 bị tổn thương, các hoạt động này đều có thể bị rối loạn đồng thời.

Các nguyên nhân phổ biến gây tổn thương dây thần kinh số 7

Tổn thương dây thần kinh số 7 có thể xuất phát từ nhiều căn nguyên khác nhau, trong đó phổ biến nhất là liệt mặt nguyên phát hay còn gọi là liệt Bell. Tình trạng này thường liên quan đến phản ứng viêm và phù nề dây thần kinh khi nhiễm lạnh đột ngột hoặc tái hoạt virút Herpes simplex tiềm ẩn.

Bên cạnh đó, các bệnh lý nhiễm trùng vùng tai mũi họng như viêm tai giữa mạn tính, viêm tai xương chũm hoặc hội chứng Ramsay Hunt do virút Varicella zoster cũng là nguyên nhân gây tổn thương trực tiếp. Chấn thương rạn nứt xương đá, vết thương xuyên thấu vùng góc hàm, các khối u chèn ép như u bao dây thần kinh thính giác, u tuyến mang tai, hoặc biến chứng trong phẫu thuật tai biến cũng có thể làm gián đoạn dẫn truyền của dây thần kinh mặt.

Biểu hiện thường gặp khi dây thần kinh số 7 bị ảnh hưởng

Dấu hiệu nhận biết tổn thương dây thần kinh số 7 thường xuất hiện khá đột ngột. Người bệnh có thể nhận thấy khuôn mặt bị mất cân xứng, cơ mặt một bên xệ xuống, khóe miệng lệch sang bên lành khi nói cười, rãnh mũi má mờ đi và nếp nhăn trán bên tổn thương biến mất.

Một biểu hiện rất đặc trưng là hiện tượng mắt bên tổn thương nhắm không kín, làm lộ lòng trắng khi cố nhắm mắt. Người bệnh cũng thường gặp tình trạng khó giữ nước trong miệng khi uống, chảy nước miếng không tự chủ, khô mắt hoặc chảy nước mắt sống, kèm theo cảm giác mất vị giác ở đầu lưỡi hoặc đau tức nhẹ sau vùng tai.

Hướng theo dõi y khoa và phục hồi chức năng cơ mặt

Khi dây thần kinh số 7 bị tổn thương, việc đánh giá sớm tại cơ sở y tế là bước đi then chốt. Bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc tai mũi họng sẽ thăm khám lâm sàng, đánh giá sự toàn vẹn của nhánh vận động và thực hiện các chẩn đoán hình ảnh như chụp cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ nếu cần thiết để loại trừ đột quỵ hoặc khối u.

Quá trình chăm sóc ban đầu đặc biệt chú trọng đến việc bảo vệ mắt bằng nước mắt nhân tạo và kính chắn bụi để tránh biến chứng loét giác mạc. Khi tình trạng viêm ổn định, các bài tập vật lý trị liệu cơ mặt nhẹ nhàng và phục hồi chức năng dưới sự hướng dẫn của kỹ thuật viên sẽ hỗ trợ tái tạo cung phản xạ vận động, hạn chế tối đa nguy cơ co thắt cơ mặt thứ phát.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán y khoa chuyên sâu. Liệt mặt có thể là biểu hiện của liệt dây 7 ngoại biên lành tính nhưng cũng có thể là dấu hiệu ban đầu của đột quỵ não cấp tính hoặc khối u chèn ép. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng thuốc, không tự đắp lá, giác hơi hay áp dụng các mẹo dân gian chưa được kiểm chứng lên vùng mặt để tránh nguy cơ nhiễm trùng và biến chứng liệt mặt vĩnh viễn.

Tóm tắt

Dây thần kinh số 7 giữ vị trí trọng yếu trong việc điều khiển biểu cảm khuôn mặt và bảo vệ các giác quan. Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường như méo miệng, mắt nhắm không kín hay tê bì một bên mặt, người bệnh cần chủ động đến các cơ sở y tế chuyên khoa thần kinh hoặc tai mũi họng để được kiểm tra và tư vấn hướng can thiệp kịp thời.