Những dấu hiệu trẻ tự kỷ sớm cha mẹ cần quan tâm theo dõi

Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.

Rối loạn phổ tự kỷ là một dạng rối loạn phát triển thần kinh khởi phát từ những năm đầu đời, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng giao tiếp, tương tác xã hội và hành vi của trẻ. Việc phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường giúp gia đình có hướng can thiệp kịp thời, tạo điều kiện thuận lợi nhất để trẻ phát triển các kỹ năng sống cơ bản.

Nhiều bậc phụ huynh thường băn khoăn về những biểu hiện đầu tiên của trẻ có nguy cơ tự kỷ để không bỏ lỡ giai đoạn vàng can thiệp. Hiểu rõ các cột mốc phát triển tâm lý vận động sẽ giúp cha mẹ đồng hành cùng con một cách bình tĩnh, khoa học và chủ động hơn trong việc tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn.

Dấu hiệu trẻ tự kỷ sớm là gì?

Rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ em biểu hiện qua những khác biệt về cách tiếp nhận thông tin, tương tác với thế giới xung quanh và thiết lập các mối quan hệ xã hội. Tình trạng này không phải là một bệnh lý truyền nhiễm hay do sự thiếu quan tâm của cha mẹ gây ra, mà bắt nguồn từ những yếu tố phức tạp liên quan đến sự phát triển của hệ thần kinh. Các biểu hiện có thể xuất hiện khá tinh tế ngay trong năm đầu đời và trở nên rõ nét hơn khi trẻ bước sang độ tuổi biết đi từ mười tám đến hai mươi bốn tháng tuổi. Trẻ có thể bộc lộ sự chậm trễ trong việc sử dụng ngôn ngữ, gặp khó khăn khi chia sẻ cảm xúc hoặc có những thói quen sinh hoạt mang tính rập khuôn cao. Việc quan sát kỹ lưỡng hành vi hằng ngày của con giúp cha mẹ sớm nhận ra những biểu hiện lệch chuẩn so với bảng phát triển tâm vận động thông thường.

Biểu hiện qua ánh mắt và phản ứng giao tiếp xã hội sơ khai

Trong giai đoạn từ sáu tháng đến một tuổi, trẻ phát triển bình thường thường phản hồi rất nhanh với giọng nói của người thân và hướng mắt nhìn theo người chăm sóc. Ngược lại, trẻ có dấu hiệu phổ tự kỷ sớm thường ít giao tiếp bằng mắt, hiếm khi nhìn thẳng vào người đối diện khi được bế bồng hoặc trò chuyện. Trẻ có thể không quay đầu lại khi cha mẹ gọi tên mình, dù thính lực hoàn toàn bình thường khi nghe các âm thanh quen thuộc khác như tiếng nhạc chuông hay tiếng quảng cáo trên tivi. Bên cạnh đó, trẻ rất ít khi cười đáp lại nụ cười của cha mẹ, nét mặt thiếu sự biểu cảm và không thể hiện cảm xúc vui mừng khi nhìn thấy người thân xuất hiện sau một khoảng thời gian vắng mặt.

Khác biệt trong việc phát triển ngôn ngữ và sử dụng cử chỉ

Sự phát triển ngôn ngữ và cử chỉ không lời đóng vai trò nền tảng trong những năm đầu đời của trẻ nhỏ. Trẻ có nguy cơ mắc rối loạn phổ tự kỷ thường chậm bập bẹ ê a, chậm phát ra các âm tiết đơn giản khi được mười hai tháng tuổi. Trẻ cũng ít khi sử dụng cử chỉ tự nhiên để giao tiếp với thế giới xung quanh, chẳng hạn như không biết chỉ ngón tay vào đồ chơi yêu thích, không vẫy tay chào tạm biệt hoặc không lắc đầu để từ chối món ăn không thích. Thay vì dùng cử chỉ hay âm thanh để bày tỏ mong muốn, trẻ thường có thói quen cầm tay người lớn đặt thẳng vào đồ vật hoặc tự tìm cách lấy mà không tìm kiếm sự trợ giúp hay chia sẻ sự chú ý với cha mẹ.

Hành vi rập khuôn và phản ứng bất thường với các giác quan

Hành vi vận động và thói quen sinh hoạt hằng ngày cũng là nhóm biểu hiện dễ quan sát thấy ở trẻ tự kỷ trong giai đoạn sớm. Nhiều trẻ xuất hiện các động tác vận động lặp đi lặp lại không nhằm mục đích rõ ràng, ví dụ như vỗ tay liên tục, lắc lư thân mình sang hai bên, đi nhón gót chân hoặc xoay tròn tại chỗ. Trong cách chơi, trẻ thường không biết chơi đóng vai hay chơi tương tác mà chỉ chăm chú xếp đồ chơi thành những hàng thẳng tắp, quay các bánh xe ô tô đồ chơi hàng giờ liền mà không chán. Ngoài ra, trẻ có thể phản ứng quá mức hoặc hoàn toàn thờ ơ với kích thích giác quan, chẳng hạn như sợ hãi tột độ trước tiếng máy sấy tóc hoặc lại thích thú ngửi, liếm các bề mặt đồ vật xung quanh.

Tầm quan trọng của việc thăm khám chuyên khoa định kỳ

Mỗi đứa trẻ phát triển theo nhịp điệu riêng, do đó sự xuất hiện của một biểu hiện đơn lẻ chưa đủ để khẳng định trẻ mắc chứng tự kỷ. Cha mẹ không nên quá lo lắng nhưng cũng tuyệt đối không được chủ quan bỏ qua các dấu hiệu nghi ngờ kéo dài. Việc ghi lại video các biểu hiện bất thường trong sinh hoạt thường nhật của trẻ sẽ giúp ích rất nhiều cho bác sĩ trong quá trình thăm khám. Bác sĩ nhi khoa, chuyên viên âm ngữ trị liệu và tâm lý học lâm sàng sẽ phối hợp sử dụng các thang đo chuẩn hóa để đánh giá toàn diện năng lực nhận thức, kỹ năng giao tiếp và vận động, từ đó đưa ra lời khuyên khoa học và kế hoạch can thiệp sớm thích hợp nhất.

Lưu ý an toàn

Các dấu hiệu được nêu mang tính chất tham khảo nhằm hỗ trợ nhận thức và giáo dục sức khỏe cho phụ huynh. Thông tin bài viết không thay thế cho quy trình chẩn đoán y khoa chính thức. Cha mẹ tuyệt đối không tự gắn nhãn bệnh lý cho trẻ hoặc tự ý áp dụng các biện pháp can thiệp, kiêng khem dinh dưỡng chưa được kiểm chứng y học. Mọi nghi ngờ cần được đánh giá trực tiếp bởi bác sĩ chuyên khoa nhi hoặc chuyên gia tâm thần học.

Tóm tắt

Theo dõi sát sao từng mốc phát triển tâm lý và vận động là việc làm cần thiết để phát hiện sớm các dấu hiệu rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ nhỏ. Khi cha mẹ nhận thấy bất kỳ sự khác biệt nào về giao tiếp bằng mắt, phản ứng âm thanh hay tương tác xã hội, hãy chủ động liên hệ với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên viên tâm lý. Thăm khám sớm giúp xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp, mở ra cơ hội hòa nhập tốt nhất cho trẻ.