Dấu hiệu bệnh quai bị và các biện pháp phòng tránh

Dấu hiệu bệnh quai bị là gì?

Bệnh quai bị, hay còn gọi là viêm tuyến mang tai dịch tễ, là một bệnh nhiễm trùng cấp tính do virus quai bị thuộc họ Paramyxoviridae gây ra. Bệnh có đặc trưng nổi bật là làm sưng to và gây đau nhức một hoặc cả hai bên tuyến nước bọt mang tai, đôi khi kèm theo sưng tuyến dưới hàm hoặc tuyến dưới lưỡi. Quai bị lây truyền rất dễ dàng từ người sang người qua các giọt bắn đường hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc trò chuyện ở khoảng cách gần.

Mặc dù bệnh có thể tự giới hạn và thuyên giảm sau khoảng một đến hai tuần ở những trường hợp nhẹ, nhưng khả năng lây lan trong cộng đồng rất mạnh, đặc biệt là tại các trường học, nhà trẻ, ký túc xá và khu dân cư đông đúc. Bệnh quai bị có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, phổ biến nhất ở lứa tuổi thanh thiếu niên và trẻ nhỏ chưa được tiêm vắc xin phòng bệnh đầy đủ. Việc hiểu rõ về cơ chế lây truyền và tính chất của bệnh là nền tảng quan trọng giúp bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng.

Dấu hiệu nhận biết bệnh quai bị qua từng giai đoạn

Bệnh quai bị thường khởi phát với các triệu chứng toàn thân tương tự như cảm cúm trước khi biểu hiện rõ ở vùng mang tai. Người bệnh thường cảm thấy mệt mỏi, đau đầu, đau mỏi cơ khớp, chán ăn và sốt nhẹ đến sốt vừa. Cảm giác khô miệng, khó chịu vùng họng và đau nhẹ khi nhai hoặc nuốt thức ăn cũng là những dấu hiệu sớm thường gặp.

Sau giai đoạn khởi phát từ một đến hai ngày, triệu chứng đặc trưng nhất xuất hiện là sưng đau tuyến nước bọt mang tai. Vùng sưng thường bắt đầu ở một bên rồi lan sang bên đối diện sau vài ngày, làm biến dạng góc hàm, đẩy dái tai lên trên và ra ngoài. Da trên vùng sưng căng bóng, không đỏ, sờ vào có cảm giác đau tức và đau tăng lên khi há miệng to, nhai đồ cứng hoặc uống nước chua. Tình trạng sưng đau thường đạt đỉnh điểm sau khoảng ba ngày rồi giảm dần trong vòng một tuần.

Những biến chứng nguy hiểm của bệnh quai bị cần cảnh giác

Bệnh quai bị tuy lành tính trong nhiều trường hợp nhưng nếu không được chăm sóc đúng cách có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm. Biến chứng thường gặp ở nam giới sau tuổi dậy thì là viêm tinh hoàn, biểu hiện bằng sốt cao trở lại, tinh hoàn sưng to, đau rát dữ dội, mào tinh hoàn dày lên. Tình trạng này có thể kéo dài một đến hai tuần và tiềm ẩn nguy cơ teo tinh hoàn ảnh hưởng đến chức năng sinh sản nếu không được theo dõi y tế chặt chẽ.

Ở nữ giới, virus quai bị có thể gây viêm buồng trứng với triệu chứng đau hạ vị, sốt nhưng ít để lại di chứng vô sinh hơn. Ngoài ra, quai bị còn có thể gây viêm màng não vô khuẩn, viêm não với biểu hiện nhức đầu dữ dội, nôn ói, co giật hoặc cứng cổ. Một số biến chứng khác bao gồm viêm tụy cấp gây đau bụng thượng vị dữ dội, buồn nôn, và hiếm gặp hơn là tổn thương dây thần kinh thính giác dẫn đến giảm thính lực hoặc điếc vĩnh viễn.

Các biện pháp phòng tránh bệnh quai bị hiệu quả

Tiêm vắc xin là biện pháp phòng ngừa bệnh quai bị chủ động, an toàn và mang lại hiệu quả bảo vệ cao nhất hiện nay. Phổ biến nhất là vắc xin phối hợp sởi quai bị rubella, được khuyến cáo tiêm cho trẻ em từ chín tháng hoặc mười hai tháng tuổi trở lên tùy theo phác đồ, kết hợp mũi nhắc lại để tạo miễn dịch bền vững. Thanh thiếu niên và người trưởng thành chưa từng mắc bệnh hoặc chưa tiêm phòng cũng nên chủ động tiêm ngừa, đặc biệt là phụ nữ chuẩn bị mang thai và nam giới trẻ tuổi.

Bên cạnh việc tiêm phòng, các biện pháp vệ sinh dịch tễ đóng vai trò rất quan trọng trong việc cắt đứt chuỗi lây truyền. Cần thường xuyên rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, che miệng và mũi khi ho hoặc hắt hơi, vệ sinh sạch sẽ đồ dùng cá nhân, sàn nhà và đồ chơi của trẻ. Tránh dùng chung bát đũa, cốc uống nước, khăn mặt với người khác. Giữ không gian sống thông thoáng, sạch sẽ để hạn chế sự tồn lưu của virus gây bệnh trong môi trường.

Cách ly và chăm sóc người bệnh quai bị đúng cách

Khi phát hiện bản thân hoặc người thân có biểu hiện nghi ngờ mắc quai bị, việc đầu tiên cần làm là cách ly người bệnh tại nhà khoảng mười ngày kể từ khi tuyến mang tai bắt đầu sưng để tránh lây nhiễm cho cộng đồng. Người bệnh cần được nghỉ ngơi tại phòng riêng yên tĩnh, hạn chế vận động mạnh, đặc biệt là nam giới có dấu hiệu đau tức vùng bìu.

Chăm sóc tại nhà tập trung vào việc giảm nhẹ triệu chứng và nâng cao thể trạng. Cho người bệnh uống nhiều nước, ăn các món ăn mềm, lỏng, giàu dinh dưỡng, dễ nuốt như súp, cháo loãng. Có thể chườm ấm hoặc chườm mát vùng mang tai để giảm cảm giác căng tức khó chịu. Vệ sinh răng miệng sạch sẽ hàng ngày bằng nước muối sinh lý ấm. Nếu người bệnh sốt cao liên tục, đau đầu dữ dội, nôn ói nhiều hoặc sưng đau tinh hoàn, cần đưa ngay đến bệnh viện chuyên khoa truyền nhiễm để được bác sĩ can thiệp kịp thời.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe cộng đồng, không thể thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng thuốc kháng sinh hay các loại thuốc kháng viêm giảm đau liều cao khi chưa có hướng dẫn y tế. Không áp dụng các biện pháp đắp lá, vẽ vôi hoặc châm chích lên vùng tuyến mang tai bị sưng vì có thể gây bỏng da, nhiễm trùng huyết nguy hiểm. Khi có dấu hiệu sốt cao, đau đầu nhiều hoặc sưng đau tinh hoàn, cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám.

Tóm tắt

Quai bị là bệnh truyền nhiễm cấp tính nhưng hoàn toàn có thể chủ động phòng ngừa hiệu quả bằng vắc xin và giữ gìn vệ sinh cá nhân. Khi cơ thể xuất hiện triệu chứng sưng đau vùng mang tai kèm sốt, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám, hướng dẫn chăm sóc đúng cách và ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm.