Covid-19 lây qua giọt bắn hay không khí và cách phòng ngừa
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Nhiều người thường băn khoăn liệu virus SARS-CoV-2 gây bệnh Covid-19 lây truyền chủ yếu qua các giọt bắn kích thước lớn khi tiếp xúc gần hay có thể lan truyền qua các hạt khí dung lơ lửng trong không khí. Sự thật là virus có thể lây lan qua cả hai con đường này tùy thuộc vào khoảng cách tiếp xúc và điều kiện thông gió của môi trường xung quanh.
Hiểu rõ bản chất của từng phương thức lây nhiễm là cơ sở quan trọng giúp mỗi cá nhân và gia đình chủ động áp dụng các giải pháp phòng vệ đường hô hấp phù hợp, từ việc đeo khẩu trang đúng cách đến cải thiện luồng không khí trong không gian sống hàng ngày.
Covid-19 lây qua giọt bắn hay không khí là gì?
Bệnh Covid-19 do virus SARS-CoV-2 gây ra là một bệnh truyền nhiễm cấp tính đường hô hấp. Khi người mắc bệnh thực hiện các hoạt động phát âm, ho, hắt hơi hoặc đơn giản là hít thở, các hạt chất tiết hô hấp có kích thước đa dạng sẽ được giải phóng vào môi trường xung quanh. Các hạt này được chia thành hai nhóm chính là giọt bắn kích thước lớn và hạt khí dung siêu nhỏ. Điểm khác biệt mấu chốt giữa lây truyền qua giọt bắn và lây truyền qua không khí nằm ở kích thước của hạt, thời gian hạt lơ lửng và quãng đường di chuyển của chúng trước khi lắng đọng. Trong khi giọt bắn rơi xuống nhanh chóng ở cự ly gần, các hạt khí dung có thể tồn tại lơ lửng và di chuyển xa hơn trong điều kiện phòng kín, tạo nên sự phức tạp trong cơ chế lây lan của dịch bệnh hô hấp.
Cơ chế lây truyền qua giọt bắn hô hấp ở khoảng cách gần
Khi người nhiễm virus SARS-CoV-2 nói chuyện, ho hoặc hắt hơi, các giọt chất tiết đường hô hấp có kích thước lớn thường trên 5 đến 10 micromet sẽ bắn ra ngoài. Do trọng lực, những giọt bắn này thường rơi nhanh xuống bề mặt hoặc sàn nhà trong phạm vi khoảng 1 đến 2 mét. Nếu người xung quanh đứng trong khoảng cách gần này mà không có biện pháp che chắn, giọt bắn có thể rơi trực tiếp vào niêm mạc mắt, mũi hoặc miệng, dẫn đến nguy cơ lây nhiễm. Tiếp xúc gần trực tiếp với người đang có triệu chứng hô hấp như sốt, ho, sổ mũi là một trong những con đường lây truyền phổ biến nhất của bệnh Covid-19 được ghi nhận từ đầu dịch. Ngoài ra, việc chạm tay vào các bề mặt bị giọt bắn bám dính rồi vô tình đưa lên mắt, mũi, miệng cũng là một đường lây gián tiếp cần chú ý.
Cơ chế lây truyền qua không khí và hạt khí dung trong phòng kín
Bên cạnh giọt bắn lớn, các hoạt động hô hấp thông thường như thở mạnh, nói lớn, ca hát hay ho cũng tạo ra vô số hạt khí dung siêu nhỏ với kích thước dưới 5 micromet. Khác với giọt bắn rơi nhanh, các hạt khí dung có thể lơ lửng trong không khí suốt một khoảng thời gian dài, di chuyển theo các luồng gió nhẹ và lan xa hơn khoảng cách 2 mét thông thường. Trong các môi trường kín khí, đông người và không có sự lưu thông của gió tươi bên ngoài như phòng họp, quán ăn hay phương tiện giao thông công cộng, nồng độ hạt virus trong không khí có thể tích tụ tăng dần. Người ở cùng không gian có thể hít phải các hạt khí dung chứa virus này ngay cả khi không tiếp xúc trực tiếp mặt đối mặt với người mang mầm bệnh. Các cơ quan y tế quốc tế đã xác nhận lây truyền qua không khí là một phương thức quan trọng của SARS-CoV-2.
Các yếu tố môi trường làm tăng nguy cơ lây truyền qua không khí
Môi trường trong nhà đóng kín cửa, sử dụng điều hòa nhiệt độ dạng tuần hoàn và thiếu hệ thống cấp khí tươi là điều kiện thuận lợi nhất để nồng độ virus tích tụ. Thời gian tiếp xúc càng lâu trong không gian kín cùng người nhiễm bệnh, nguy cơ hít phải lượng virus đủ để gây bệnh càng gia tăng. Ngược lại, ở môi trường ngoài trời hoặc những căn phòng mở cửa sổ thông thoáng, các luồng không khí tự nhiên liên tục làm loãng và phân tán mầm bệnh, giúp nguy cơ lây truyền qua khí dung giảm đi rõ rệt. Những hoạt động làm tăng cường độ thở như tập luyện thể dục cường độ cao, ca hát hoặc nói to cũng làm phát tán lượng hạt khí dung nhiều hơn gấp nhiều lần so với khi chỉ hít thở nhẹ nhàng. Hiểu rõ yếu tố môi trường giúp cá nhân chủ động đánh giá mức độ an toàn khi sinh hoạt tập thể.
Biện pháp bảo vệ kết hợp ngăn ngừa cả giọt bắn và khí dung
Để phòng ngừa đồng thời cả giọt bắn lẫn các hạt khí dung, cần áp dụng đồng bộ nhiều lớp bảo vệ kết hợp. Biện pháp then chốt đối với đường không khí là cải thiện hệ thống thông gió, tăng cường mở cửa sổ hoặc sử dụng thiết bị lọc không khí có màng lọc hiệu suất cao để làm sạch môi trường trong nhà. Tại những nơi đông người hoặc không gian kín, việc đeo khẩu trang vừa vặn, che kín cả mũi lẫn miệng giúp ngăn chặn mầm bệnh phát tán ra môi trường cũng như hạn chế người lành hít phải các giọt bắn lơ lửng. Bên cạnh đó, duy trì khoảng cách thể chất an toàn, thực hiện vệ sinh khử khuẩn bàn tay thường xuyên bằng dung dịch sát khuẩn hoặc xà phòng và nước sạch vẫn là những thói quen thiết yếu giúp ngăn ngừa lây nhiễm vi sinh vật qua đường hô hấp một cách toàn diện.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức khoa học và nâng cao nhận thức cộng đồng về đường lây truyền của mầm bệnh hô hấp, không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định y khoa. Người dân không nên chủ quan khi ở trong không gian kín đông người và không tự ý sử dụng các loại thuốc dự phòng khi chưa có hướng dẫn chuyên môn từ bác sĩ. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ như sốt, ho, khó thở, cần liên hệ cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra và tư vấn xử trí an toàn.
Tóm tắt
Hiểu rõ cơ chế lây truyền qua giọt bắn và không khí giúp mỗi người chủ động bảo vệ bản thân cùng cộng đồng trước Covid-19. Các biện pháp phòng ngừa đơn giản như thông khí tốt, đeo khẩu trang và giữ vệ sinh tay vẫn là nền tảng bảo vệ sức khỏe hệ hô hấp lâu dài. Khi xuất hiện triệu chứng bất thường, người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến nhân viên y tế để được tư vấn chăm sóc đúng cách.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Virus SARS-CoV-2 lây qua giọt bắn hay không khí là chủ yếu?
Covid-19 lây truyền qua cả giọt bắn lớn và hạt khí dung siêu nhỏ trong không khí. Giọt bắn lây mạnh khi tiếp xúc gần, còn khí dung có thể lan tỏa xa hơn và tồn đọng lâu trong phòng kín, kém thông gió.
Hạt khí dung chứa virus SARS-CoV-2 có thể tồn tại trong không khí bao lâu?
Trong không gian kín và thông gió kém, các hạt khí dung chứa virus có thể lơ lửng nhiều phút đến vài giờ. Nếu có luồng gió tự nhiên lưu thông liên tục, mật độ hạt virus sẽ loãng đi rất nhanh.
Đeo khẩu trang thông thường có ngăn được lây nhiễm qua không khí không?
Khẩu trang y tế hoặc khẩu trang đạt chuẩn lọc hạt tốt giúp cản phần lớn giọt bắn hô hấp và giảm lượng khí dung hít vào. Đeo khẩu trang đúng quy cách đặc biệt quan trọng tại nơi đông người hoặc không gian kín.
Vì sao thông gió phòng lại giúp giảm nguy cơ mắc Covid-19?
Mở cửa sổ giúp không khí tươi từ bên ngoài lưu thông, làm loãng và đẩy các hạt khí dung chứa mầm bệnh ra ngoài. Đây là biện pháp đơn giản nhưng rất hiệu quả để giảm nguy cơ lây nhiễm trong nhà.
Không gian ngoài trời có nguy cơ lây nhiễm Covid-19 qua không khí không?
Nguy cơ lây nhiễm ngoài trời thấp hơn nhiều so với phòng kín nhờ không gian rộng lớn và sự đối lưu không khí liên tục. Tuy nhiên, nếu tụ tập quá đông người và tiếp xúc trực tiếp cự ly gần, virus vẫn có thể lây qua giọt bắn.
