Chuột rút bắp chân: Nguyên nhân và cách xử trí an toàn tại chỗ

Chuột rút bắp chân là gì?

Chuột rút bắp chân, hay còn gọi là vọp bẻ bắp chân, là phản ứng co rút ngoài ý muốn của các nhóm cơ vùng cẳng chân, phổ biến nhất là cơ bụng chân (gastrocnemius) và cơ dép (soleus). Khi hiện tượng này xảy ra, khối cơ ở phía sau cẳng chân sẽ nổi lên một cục cứng ngắc, căng chặt và gây đau nhức nhối khiến người mắc không thể cử động bàn chân một cách bình thường. Cơn co thắt thường kéo dài từ vài giây đến vài phút, sau đó cơ dần thả lỏng nhưng vẫn có thể để lại cảm giác đau ê ẩm âm ỉ trong nhiều giờ tiếp theo.

Về mặt sinh lý, hiện tượng này xuất hiện khi các xung thần kinh điều khiển vận động phát tín hiệu liên tục và bất thường tới các sợi cơ, khiến các liên kết actin và myosin trong tế bào cơ bị khóa chặt lại mà không có đủ năng lượng hoặc tín hiệu ức chế để giãn ra kịp thời. Chuột rút có thể xảy ra ở bất kỳ ai, từ vận động viên thể thao, người lao động chân tay cho đến nhân viên văn phòng ít vận động, người cao tuổi và phụ nữ trong thời kỳ mang thai.

Các nguyên nhân thường gặp dẫn đến chuột rút bắp chân

Hiện tượng chuột rút bắp chân bắt nguồn từ nhiều yếu tố sinh hoạt và bệnh lý khác nhau. Nguyên nhân phổ biến nhất là sự mỏi cơ do vận động thể lực cường độ cao, đứng hoặc đi lại quá lâu khiến cơ bắp bị quá tải và tích tụ acid lactic. Bên cạnh đó, tình trạng mất nước và rối loạn điện giải do đổ mồ hôi nhiều, sốt hoặc uống không đủ nước làm giảm nồng độ kali, magie, natri và canxi, gây rối loạn dẫn truyền thần kinh cơ.

Thói quen giữ nguyên một tư thế trong thời gian dài như ngồi bắt chéo chân, gập gối hay đi giày cao gót cũng làm cản trở lưu thông tuần hoàn máu đến bắp chân. Ngoài ra, nhiệt độ môi trường hạ thấp đột ngột vào ban đêm có thể kích thích các thụ thể cảm giác làm co mạch cục bộ và phát sinh cơn co rút. Một số bệnh lý nền như suy giãn tĩnh mạch chi dưới, bệnh động mạch ngoại biên, đái tháo đường, bệnh lý rễ thần kinh thắt lưng hoặc việc sử dụng một số thuốc như thuốc lợi tiểu cũng có thể là căn nguyên gây co cứng cơ bắp chân.

Cách xử trí bước đầu khi bị chuột rút bắp chân đột ngột

Khi cơn co thắt cơ bắp chân xuất hiện đột ngột, việc quan trọng nhất là giữ bình tĩnh và thực hiện các động tác kéo giãn thụ động để đưa các bó cơ về trạng thái thư giãn. Người bệnh nên ngồi thẳng lưng hoặc đứng bám vào điểm tựa, duỗi thẳng chân bị đau, sau đó dùng tay nắm lấy bàn chân và kéo từ từ các ngón chân ngược về phía mu chân và đầu gối. Giữ nguyên tư thế này trong khoảng mười lăm đến ba mươi giây cho đến khi cảm giác co cứng giảm bớt.

Sau khi cơn đau cấp tính dịu xuống, người bệnh có thể dùng lòng bàn tay xoa bóp nhẹ nhàng từ cổ chân ngược lên vùng kheo chân theo chiều tuần hoàn máu. Đặt một túi chườm ấm hoặc khăn ấm lên bắp chân trong khoảng mười phút giúp giãn nở mạch máu và làm mềm các sợi cơ đang bị căng cứng. Trong lúc này, tuyệt đối không cố gắng gồng cứng cơ chân, không đứng bật dậy chạy nhảy đột ngột vì có thể dẫn đến rách hoặc tổn thương bó cơ.

Biện pháp chăm sóc và phòng ngừa chuột rút tái phát

Để hạn chế tần suất tái phát chuột rút bắp chân, việc xây dựng lối sống lành mạnh và thói quen vận động hợp lý đóng vai trò quyết định. Mỗi người cần duy trì việc uống đủ nước mỗi ngày, đặc biệt là bổ sung nước và dung dịch bù điện giải khi lao động nặng hoặc tập luyện thể thao ngoài trời. Trong chế độ ăn uống hằng ngày, nên tăng cường các nhóm thực phẩm giàu khoáng chất như chuối, bơ, rau lá xanh đậm, các loại đậu, hạt và sữa để cung cấp đủ kali, magie cũng như canxi cho hoạt động của hệ cơ.

Trước khi đi ngủ, việc dành ra từ năm đến mười phút để thực hiện các bài tập kéo giãn nhẹ nhàng cơ bắp chân và ngâm chân trong nước ấm sẽ giúp mạch máu giãn nở, cơ bắp thả lỏng và giảm thiểu đáng kể nguy cơ chuột rút về đêm. Khi nằm ngủ, nên giữ ấm đôi chân, kê một chiếc gối mỏng dưới bắp chân để hỗ trợ máu tĩnh mạch trở về tim thuận lợi hơn, đồng thời tránh đắp chăn quá nặng đè gập các ngón chân xuống dưới suốt đêm.

Những dấu hiệu bất thường cần đến cơ sở y tế thăm khám

Mặc dù chuột rút bắp chân phần lớn chỉ là co thắt cơ lành tính thoáng qua, nhưng trong một số trường hợp, đây có thể là dấu hiệu cảnh báo của những bệnh lý chuyển hóa, mạch máu hoặc thần kinh tiềm ẩn. Người bệnh cần chủ động đến gặp bác sĩ khi cơn chuột rút xuất hiện với tần suất dày đặc, xảy ra liên tục nhiều đêm trong tuần gây mất ngủ và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt thường ngày.

Đặc biệt, nếu cơn chuột rút bắp chân đi kèm với các dấu hiệu bất thường như cẳng chân sưng phù, đỏ da, nóng rát, thay đổi màu sắc da, cảm giác tê bì mất cảm giác hoặc yếu liệt chi dưới, người bệnh cần được kiểm tra y tế sớm. Đây có thể là biểu hiện của huyết khối tĩnh mạch sâu chi dưới, tắc hẹp động mạch hoặc chèn ép dây thần kinh tọa. Bác sĩ sẽ tiến hành thăm khám lâm sàng kết hợp siêu âm mạch máu, xét nghiệm sinh hóa máu hoặc đo điện cơ để tìm ra căn nguyên chính xác và đưa ra phác đồ điều trị phù hợp cho từng cá nhân.

Lưu ý an toàn

Các thông tin về xử trí chuột rút bắp chân chỉ mang tính chất hướng dẫn chăm sóc cơ bản và hỗ trợ giảm đau tức thời. Người bệnh không nên tự ý mua các loại thuốc giãn cơ, thuốc giảm đau hay tự ý uống bổ sung các chế phẩm vi chất, khoáng chất liều cao mà không có sự chỉ định của bác sĩ. Nếu cơn đau dữ dội kèm theo sưng tấy hoặc sốt, cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám.

Tóm tắt

Chuột rút bắp chân đa số là hiện tượng lành tính và có thể cải thiện tốt thông qua việc chăm sóc cơ bắp, vận động khoa học kết hợp uống đủ nước. Tuy nhiên, người bệnh không nên chủ quan tự ý mua thuốc điều trị khi cơn co thắt tái diễn thường xuyên hoặc đi kèm đau nhức kéo dài. Việc thăm khám tại cơ sở y tế sẽ giúp xác định đúng nguyên nhân tiềm ẩn và có hướng can thiệp phù hợp.