Thủ thuật chọc dò dịch não tủy có an toàn không và những rủi ro cần biết

Chọc dò dịch não tủy là gì?

Dịch não tủy là một chất lỏng trong suốt, không màu, bao bọc và lưu thông xung quanh não bộ cùng tủy sống. Chất lỏng này đóng vai trò như một lớp đệm cơ học bảo vệ các cơ quan thần kinh trung ương khỏi chấn động, đồng thời cung cấp dưỡng chất, vận chuyển hormone và đào thải các sản phẩm chuyển hóa của mô não.

Chọc dò dịch não tủy, hay còn gọi là chọc dò thắt lưng, là kỹ thuật đưa một kim chuyên dụng đi qua khoảng gian đốt sống thắt lưng vào khoang dưới nhện để lấy một lượng dịch não tủy nhất định. Do khoang dưới nhện thắt lưng liên thông trực tiếp với hệ thống não thất, các biến đổi sinh hóa, tế bào học hoặc vi sinh vật trong dịch phản ánh trực tiếp tình trạng bệnh lý tại não và màng não. Đây là công cụ đắc lực giúp xác định viêm màng não, xuất huyết dưới nhện, các bệnh tự miễn thần kinh và nhiều bệnh lý nguy hiểm khác.

Mục đích chỉ định chọc dò dịch não tủy trong lâm sàng

Thủ thuật chọc dò thắt lưng được chỉ định phổ biến nhất để tìm kiếm nguyên nhân gây viêm màng não, viêm não hoặc nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương do vi khuẩn, virus hay nấm. Việc phân tích thành phần tế bào, nồng độ protein và lượng đường trong dịch não tủy giúp bác sĩ xác định chính xác tác nhân gây bệnh để lựa chọn kháng sinh hoặc thuốc kháng virus thích hợp.

Ngoài bệnh lý nhiễm trùng, kỹ thuật này còn giúp phát hiện xuất huyết dưới nhện khi hình ảnh chụp cắt lớp vi tính chưa rõ ràng, chẩn đoán các bệnh lý thoái hóa myelin như xơ cứng rải rác hoặc hội chứng Guillain-Barre. Trong ung thư học, xét nghiệm tế bào học dịch não tủy hỗ trợ tìm kiếm tế bào ác tính di căn màng não. Bên cạnh mục đích chẩn đoán, chọc dò còn dùng để đo áp lực nội sọ, tiêm thuốc hóa chất điều trị ung thư hoặc gây tê tủy sống trong phẫu thuật ngoại khoa.

Quy trình các bước thực hiện chọc dò dịch não tủy

Quy trình chọc dò dịch não tủy được tiến hành trong điều kiện vô khuẩn tuyệt đối tại phòng thủ thuật hoặc ngay tại giường bệnh chuyên khoa. Người bệnh thường được hướng dẫn nằm nghiêng một bên, cong lưng và gập đầu gối sát vào ngực giống tư thế thai nhi, hoặc ngồi gập người về phía trước để mở rộng khoảng cách giữa các đốt sống thắt lưng.

Bác sĩ sẽ sát trùng kỹ lưỡng vùng da thắt lưng, xác định mốc giải phẫu an toàn thường ở vị trí đốt sống L3-L4 hoặc L4-L5, sau đó gây tê tại chỗ để giảm cảm giác đau cho người bệnh. Khi thuốc tê phát huy tác dụng, một cây kim chuyên dụng có nòng rỗng sẽ được đưa nhẹ nhàng qua da, dây chằng và màng cứng vào khoang dưới nhện. Bác sĩ tiến hành đo áp lực nếu cần thiết, hứng từng giọt dịch não tủy vào các ống nghiệm vô trùng rồi rút kim, sát khuẩn lại và dán băng bảo vệ vị trí chọc. Toàn bộ quá trình thao tác thường kéo dài khoảng 15 đến 30 phút.

Mức độ an toàn và các rủi ro có thể gặp phải

Chọc dò dịch não tủy được xem là một thủ thuật y khoa an toàn khi được thực hiện bởi bác sĩ có chuyên môn vững vàng và tuân thủ đúng quy trình vô khuẩn. Tuy nhiên, tương tự mọi can thiệp xâm lấn khác, thủ thuật này vẫn có thể đi kèm một số tác dụng phụ không mong muốn. Tác dụng phụ thường gặp nhất là đau đầu sau chọc dò, xảy ra khi một lượng nhỏ dịch rò rỉ qua lỗ chọc màng cứng làm giảm áp lực dịch nội sọ. Cơn đau thường tăng lên khi ngồi hoặc đứng và giảm bớt khi nằm thẳng.

Bên cạnh đó, người bệnh có thể cảm thấy đau nhức hoặc bầm tím nhẹ tại vị trí đâm kim trong vài ngày đầu. Các rủi ro hiếm gặp hơn bao gồm chảy máu tạo ổ tụ máu ngoài màng cứng, nhiễm trùng tại chỗ hoặc viêm màng não do vi khuẩn xâm nhập nếu điều kiện vô trùng không đảm bảo. Biến chứng tụt kẹt não là rủi ro nghiêm trọng nhất nhưng cực kỳ hiếm gặp, thường được phòng ngừa tuyệt đối bằng cách chụp cắt lớp vi tính sọ não trước thủ thuật để loại trừ tăng áp lực nội sọ khối choán chỗ.

Biện pháp chăm sóc và theo dõi sức khỏe sau thủ thuật

Để giảm thiểu tối đa nguy cơ đau đầu sau thủ thuật, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn nằm nghỉ ngơi tại giường từ vài giờ đến nửa ngày tùy theo dặn dò của nhân viên y tế. Trong thời gian này, việc giữ tư thế đầu nằm phẳng hoặc hơi thấp giúp ổn định áp lực dịch não tủy và tạo điều kiện cho lỗ chọc màng cứng mau lành.

Uống nhiều nước, có thể bổ sung trà hoặc cà phê chứa caffeine theo tư vấn của bác sĩ, cũng là biện pháp hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng đau đầu hiệu quả. Người bệnh cần giữ cho băng dán tại vị trí chọc luôn khô ráo và sạch sẽ trong ít nhất 24 giờ đầu để ngăn ngừa vi khuẩn xâm nhập. Hạn chế các hoạt động thể lực gắng sức, không cúi gập người nhiều hoặc bê vác đồ nặng trong vòng một đến hai ngày sau can thiệp nhằm giúp vị trí thắt lưng nhanh chóng hồi phục hoàn toàn.

Lưu ý an toàn

Thông tin về thủ thuật chọc dò dịch não tủy chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chỉ định hay tư vấn của bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc chống đông máu trước thủ thuật khi chưa có hướng dẫn y tế. Sau khi chọc dò, nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như sốt cao, cứng gáy, đau đầu dữ dội không đỡ, tê bì hoặc yếu chân, chảy dịch hay máu liên tục tại vị trí chọc, người bệnh cần báo ngay cho nhân viên y tế hoặc đến bệnh viện gần nhất để được kiểm tra kịp thời.

Tóm tắt

Chọc dò dịch não tủy là một thủ thuật thăm dò quan trọng mang lại nhiều giá trị trong chẩn đoán và điều trị bệnh thần kinh. Dù có một số rủi ro nhất định, phần lớn biến chứng đều nhẹ và có thể kiểm soát tốt khi được thực hiện đúng quy trình. Người bệnh nên chủ động trao đổi với bác sĩ để hiểu rõ mục đích và an tâm phối hợp trong suốt quá trình thực hiện.