Chảy máu (xuất huyết): Nguyên nhân, triệu chứng, mức độ nguy hiểm và cách xử trí

Tổng quan về chảy máu

Về mặt sinh lý học, hệ thống tuần hoàn là một mạng lưới khép kín bao gồm tim, động mạch, mao mạch và tĩnh mạch, giữ nhiệm vụ vận chuyển oxy, dưỡng chất và các thành phần miễn dịch đến khắp các mô trong cơ thể. Chảy máu xuất hiện khi tính toàn vẹn của thành mạch máu bị phá vỡ, khiến các tế bào máu và huyết tương thoát ra ngoài lòng mạch. Quá trình này có thể diễn ra dưới hai hình thức chính là xuất huyết ngoại và xuất huyết nội.

Xuất huyết ngoại là tình trạng máu chảy trực tiếp ra môi trường bên ngoài qua các vết rách trên da, niêm mạc, khoang mũi, khoang miệng hoặc qua đường bài tiết và sinh dục. Hình thức này thường dễ phát hiện sớm bằng mắt thường nên việc xử trí có thể được tiến hành nhanh chóng. Ngược lại, xuất huyết nội xảy ra khi máu rò rỉ và ứ đọng trong các khoang kín tự nhiên của cơ thể như khoang sọ não, màng phổi, ổ phúc mạc, màng ngoài tim, hoặc tích tụ trong các mô sâu dưới dạng các khối máu tụ. Xuất huyết nội tiềm ẩn nhiều nguy hiểm hơn do triệu chứng diễn biến âm thầm, khó phát hiện sớm nếu không có phương tiện chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu.

Trong điều kiện sinh lý bình thường, cơ thể vận hành cơ chế đông cầm máu tự nhiên với sự phối hợp của thành mạch, tiểu cầu và các yếu tố đông máu huyết tương để tạo thành nút chặn và cục máu đông ngăn chặn mất máu. Tuy nhiên, khi tổn thương mạch máu quá lớn hoặc khi cơ chế đông máu bị suy giảm do bệnh lý, mất máu sẽ tiếp diễn không kiểm soát. Khả năng chịu đựng của cơ thể phụ thuộc chặt chẽ vào tốc độ mất máu, tổng thể tích máu bị mất và tình trạng sức khỏe nền của từng cá thể. Khi lượng máu mất vượt quá khả năng bù trừ, cơ thể sẽ nhanh chóng rơi vào tình trạng suy tuần hoàn cấp tính.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân gây chảy máu rất đa dạng, có thể bắt nguồn từ các tác động cơ học trực tiếp hoặc từ các bệnh lý tiềm ẩn làm tổn thương mạch máu và suy yếu hệ thống đông cầm máu.

Chấn thương vật lý và tổn thương cấu trúc mạch máu: Chấn thương là nguyên nhân phổ biến hàng đầu, bao gồm các vết cắt, vết rách da, vết thương đâm thủng, gãy xương kín hoặc hở, và chấn thương đụng dập do tai nạn sinh hoạt, lao động hay giao thông. Các chấn thương nặng ở vùng đầu có thể gây nứt vỡ xương sọ, đụng dập nhu mô não dẫn đến xuất huyết nội sọ hoặc tụ máu dưới màng cứng. Chấn thương kín vùng ngực và bụng có thể làm rách gan, vỡ lách, tổn thương mạch máu lớn gây tràn máu khoang màng phổi hoặc xuất huyết ổ bụng dữ dội.

Bệnh lý huyết học và rối loạn đông cầm máu: Quá trình đông máu có thể bị khiếm khuyết do các rối loạn di truyền bẩm sinh hoặc mắc phải. Bệnh ưa chảy máu (Hemophilia A hoặc B) do thiếu hụt yếu tố đông máu VIII hoặc IX, cùng với bệnh Von Willebrand, khiến quá trình hình thành cục máu đông bị gián đoạn, làm người bệnh dễ chảy máu kéo dài dù chỉ bị thương tích rất nhỏ. Các tình trạng suy giảm số lượng hoặc chất lượng tiểu cầu như giảm tiểu cầu miễn dịch, suy tủy xương, ung thư máu thể bạch cầu cấp hoặc mạn, hay hội chứng tan máu tăng ure huyết không điển hình cũng làm mất đi hàng rào nút chặn tiểu cầu, gây xuất huyết da niêm mạc tự phát.

Bệnh lý toàn thân và tổn thương thành mạch: Bệnh gan mạn tính và xơ gan làm suy giảm nghiêm trọng khả năng tổng hợp các yếu tố đông máu huyết tương và gây tăng áp lực tĩnh mạch cửa dẫn tới vỡ giãn tĩnh mạch thực quản. Thiếu hụt vitamin K làm giảm hoạt tính của các yếu tố đông máu phụ thuộc vitamin K. Ngoài ra, khối u ác tính xâm lấn phá hủy mạch máu, viêm túi thừa đại tràng, bệnh u máu, bệnh giãn mạch di truyền, hoặc nhiễm trùng nặng như sốt xuất huyết Dengue làm tăng tính thấm thành mạch đều là nguyên nhân quan trọng.

Yếu tố thuốc và lối sống: Việc sử dụng thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin và các NSAID khác làm tăng nguy cơ xuất huyết. Một số loại kháng sinh hoặc phương pháp xạ trị cũng có thể ảnh hưởng đến quá trình đông máu. Thói quen lạm dụng rượu bia kéo dài, hút thuốc lá làm tăng nguy cơ xơ vữa động mạch và đột quỵ xuất huyết não. Sự thay đổi nội tiết tố hoặc biến chứng thai sản cũng gây rong kinh kéo dài hoặc băng huyết sau sinh.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của chảy máu rất phong phú, phụ thuộc vào vị trí mạch máu tổn thương, tốc độ máu thoát ra ngoài và tổng lượng máu bị mất khỏi hệ tuần hoàn.

Biểu hiện xuất huyết ngoài và tại chỗ: Người bệnh có thể quan sát thấy máu chảy trực tiếp từ các vết thương rách da, chảy máu mũi khó cầm, chảy máu chân răng kéo dài sau khi vệ sinh răng miệng hoặc ăn nhai. Trên bề mặt da có thể xuất hiện các chấm xuất huyết li ti màu đỏ, tím hoặc nâu không mất đi khi ấn kính, các mảng bầm tím do tụ máu dưới da, hoặc vết đỏ rực ở tròng trắng mắt do xuất huyết dưới kết mạc. Ở phụ nữ, chảy máu bất thường có thể biểu hiện qua tình trạng rong kinh hoặc kinh nguyệt ra nhiều kéo dài.

• Dấu hiệu cảnh báo xuất huyết nội tạng: Khi máu rò rỉ vào các khoang kín bên trong cơ thể, triệu chứng thường phản ánh sự chèn ép cơ quan và tình trạng thiếu máu nuôi dưỡng cục bộ:
• Xuất huyết nội sọ hoặc tụ máu dưới màng cứng gây đau đầu dữ dội, buồn nôn, nôn vọt, chóng mặt, yếu liệt tay chân, co giật hoặc thay đổi ý thức.
• Xuất huyết khoang màng phổi gây đau tức ngực dữ dội, khó thở tăng dần và cảm giác ngột ngạt.
• Xuất huyết tiêu hóa biểu hiện bằng nôn ra máu tươi hoặc dịch màu nâu đen như bã cà phê, đi ngoài phân đen như nhựa đường hoặc có lẫn máu tươi.

• Dấu hiệu toàn thân và sốc mất máu cấp tính: Khi thể tích máu mất đi đáng kể, người bệnh sẽ xuất hiện các triệu chứng toàn thân rõ rệt:
• Thân nhiệt giảm, đầu chi lạnh ẩm và vã mồ hôi.
• Hoa mắt, chóng mặt, choáng váng đặc biệt khi thay đổi tư thế từ nằm sang ngồi hoặc đứng dậy.
• Cảm giác mệt lả, hụt hơi, suy giảm thể lực nhanh chóng.
• Nhịp tim đập nhanh nhỏ, nhịp thở nhanh nông, huyết áp tụt sâu.
• Bứt rứt, lú lẫn, thiểu niệu hoặc vô niệu, lơ mơ và hôn mê do suy đa cơ quan.

Điểm dễ nhầm lẫn: Tình trạng xuất huyết nội rỉ rả mức độ nhẹ ban đầu thường chỉ gây mệt mỏi mơ hồ, da hơi xanh xao hoặc đau tức nhẹ, rất dễ bị nhầm lẫn với suy nhược cơ thể thông thường cho đến khi lượng máu mất tích tụ đủ lớn gây trụy tuần hoàn.

Chẩn đoán

Chẩn đoán chảy máu là quy trình y khoa toàn diện nhằm xác định vị trí tổn thương, ước tính lượng máu mất, đánh giá mức độ ảnh hưởng toàn thân và tìm ra nguyên nhân gốc rễ gây xuất huyết.

Khai thác tiền sử và bệnh sử: Bác sĩ sẽ tìm hiểu hoàn cảnh xuất hiện chảy máu (sau chấn thương hay tự phát), thời gian bắt đầu, lượng máu ước tính và tốc độ mất máu. Bác sĩ cũng khai thác kỹ tiền sử bệnh lý cá nhân và gia đình liên quan đến rối loạn đông máu, bệnh lý gan thận, cùng danh mục thuốc đang sử dụng, đặc biệt là thuốc chống đông, aspirin và thuốc chống viêm không steroid (NSAID).

Thăm khám thực thể: Bác sĩ đánh giá ngay các dấu hiệu sinh tồn gồm mạch, huyết áp, nhịp thở, thân nhiệt, mức độ tri giác và độ tưới máu ngoại vi để nhận diện sớm nguy cơ sốc. Bác sĩ kiểm tra toàn bộ bề mặt da, niêm mạc tìm chấm xuất huyết, mảng bầm tím, kiểm tra vết thương hở, nghe tim phổi, thăm khám vùng bụng và thực hiện các thăm khám chuyên khoa khi nghi ngờ chảy máu tiêu hóa hay sản khoa.

• Xét nghiệm và thăm dò cận lâm sàng:
• Tổng phân tích tế bào máu: Đánh giá số lượng hồng cầu, hemoglobin, hematocrit để xác định mức độ thiếu máu, và đếm số lượng tiểu cầu để kiểm tra khả năng tạo nút cầm máu.
• Xét nghiệm đông máu toàn bộ: Thực hiện đo PT/INR, aPTT, fibrinogen và định lượng các yếu tố đông máu đặc hiệu để phát hiện bệnh ưa chảy máu hoặc rối loạn đông máu mắc phải.
• Xét nghiệm sinh hóa: Kiểm tra chức năng gan, thận, nồng độ men gan và vitamin K để tìm nguyên nhân toàn thân.
• Thăm dò hình ảnh: Siêu âm tại giường, chụp X-quang, chụp cắt lớp vi tính (CT scan) sọ não, ngực, bụng giúp định vị ổ tụ máu, xuất huyết não, tụ máu dưới màng cứng hay tràn máu màng phổi. Nội soi tiêu hóa được sử dụng để tìm nguồn chảy máu trong ống tiêu hóa.

Giới hạn tự nhận biết: Người bệnh chỉ có thể quan sát thấy máu chảy bên ngoài hoặc cảm giác choáng váng, không thể tự ước lượng chính xác lượng máu mất hay phát hiện xuất huyết nội tạng kín đáo. Do đó, việc chẩn đoán bắt buộc phải do bác sĩ thực hiện tại cơ sở y tế với đầy đủ trang thiết bị chuyên khoa.

Phân loại mức độ mất máu theo y khoa

Trong y học lâm sàng, tình trạng mất máu do xuất huyết được phân chia thành 4 mức độ chính dựa trên tỷ lệ phần trăm thể tích máu bị mất:

Mức độ 1: Lượng máu mất dưới 15% tổng thể tích máu của cơ thể. Đây là mức độ nhẹ, thường gặp trong các chấn thương nông, vết đứt tay hoặc chảy máu cam thông thường. Cơ thể tự bù trừ tốt, dấu hiệu sinh tồn ổn định và hiếm khi cần can thiệp y tế chuyên sâu.

Mức độ 2: Lượng máu mất từ 15% đến 30% tổng thể tích máu. Bệnh nhân bắt đầu xuất hiện triệu chứng mệt mỏi, hoa mắt, choáng váng, da niêm mạc xanh xao, nhịp tim có xu hướng tăng nhanh. Mức độ này thường xuất phát từ chấn thương vừa hoặc vết thương khó cầm, thường đòi hỏi truyền dịch tĩnh mạch để duy trì huyết động.

Mức độ 3: Lượng máu mất từ 30% đến 40% tổng thể tích máu. Đây là tình trạng cấp cứu y khoa nghiêm trọng. Người bệnh rơi vào trạng thái bứt rứt, lú lẫn, mạch nhanh nhỏ, tụt huyết áp rõ rệt, vã mồ hôi lạnh và suy kiệt. Can thiệp y tế khẩn cấp là bắt buộc, bao gồm truyền dịch hồi sức và truyền máu đã hiến.

Mức độ 4: Lượng máu mất vượt quá 40% tổng thể tích máu của cơ thể. Tình trạng sốc mất máu cực kỳ nguy kịch đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Bệnh nhân có thể mất tri giác, suy hô hấp, suy tuần hoàn và tử vong nếu không được cấp cứu tích cực tức thì bằng cách kiểm soát điểm chảy máu và hồi sức thay thế thể tích máu.

Các dạng xuất huyết theo vị trí giải phẫu

Tùy thuộc vào vị trí mạch máu bị tổn thương, xuất huyết được gọi tên theo các dạng lâm sàng đặc thù:

Vết bầm tím và tụ máu: Tình trạng máu thoát ra khỏi mao mạch hoặc tĩnh mạch nhỏ ứ đọng dưới da hoặc trong các mô mềm, tạo nên các mảng đổi màu từ đỏ tím sang xanh vàng trước khi tan biến.

Xuất huyết nội sọ và tụ máu dưới màng cứng: Máu chảy vào trong nhu mô não, khoang dưới nhện hoặc tích tụ giữa màng cứng và hộp sọ, gây tăng áp lực nội sọ và đe dọa tổn thương thần kinh vĩnh viễn.

Tràn máu màng phổi: Hiện tượng tích tụ máu trong khoang giữa thành ngực và phổi do chấn thương ngực hoặc rách mạch máu, gây chèn ép phổi và suy hô hấp cấp tính.

Chảy máu cam và đốm xuất huyết: Chảy máu từ niêm mạc mũi do tổn thương mạch máu; hoặc các chấm xuất huyết nhỏ li ti màu đỏ tím trên da do vỡ vi mạch hoặc suy giảm tiểu cầu.

Xuất huyết dưới kết mạc: Vỡ các vi mạch nhỏ ở màng mắt ngoài khiến tròng trắng xuất hiện mảng đỏ tươi, thường lành tính nhưng cần lưu ý nếu đi kèm tăng huyết áp hoặc chấn thương.

Băng huyết sau sinh: Tình trạng mất máu nhiều bất thường sau khi sinh nở do đờ tử cung, rách đường sinh dục hoặc rối loạn đông máu, là một trong những cấp cứu sản khoa hàng đầu.

Biến chứng nguy hiểm của chảy máu không kiểm soát

Khi tình trạng chảy máu diễn biến nặng hoặc kéo dài mà không được xử trí và kiểm soát kịp thời, người bệnh có thể đối mặt với nhiều biến chứng nghiêm trọng đe dọa tính mạng:

Sốc giảm thể tích tuần hoàn: Việc suy giảm đột ngột thể tích máu lưu thông khiến huyết áp tụt sâu, các mô và cơ quan trong cơ thể không nhận đủ lượng oxy và dưỡng chất cần thiết.

Thiếu máu cơ tim và suy hô hấp: Mất máu làm giảm lượng huyết sắc tố mang oxy, tim phải đập nhanh hơn để bù trừ dẫn đến quá tải, có thể gây cơn đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim đi kèm nhịp thở nhanh nông và suy hô hấp.

Suy đa tạng: Thận, gan, não và các cơ quan nội tạng khác bị thiếu máu nuôi dưỡng kéo dài sẽ dẫn tới suy giảm chức năng cấp tính, gây thiểu niệu, hoại tử tế bào gan và tổn thương não không hồi phục.

Rối loạn thần kinh và tử vong: Tình trạng thiếu oxy não nghiêm trọng có thể gây co giật, lú lẫn, hôn mê sâu và dẫn đến tử vong nhanh chóng nếu không được hồi sức cấp cứu kịp thời.

Hướng dẫn sơ cứu ban đầu và thời điểm cần đến cơ sở y tế

Xử trí đúng cách ngay tại thời điểm xảy ra chảy máu đóng vai trò rất quan trọng nhằm hạn chế tối đa lượng máu mất và bảo vệ tính mạng người bệnh:

• Các bước sơ cứu tại chỗ cho vết thương chảy máu ngoài:
• Dùng gạc sạch, khăn sạch hoặc lòng bàn tay ép trực tiếp lên vị trí vết thương với một lực vừa đủ và liên tục.
• Nâng cao vùng bị thương cao hơn mức của tim nếu không có nghi ngờ gãy xương kèm theo để làm giảm áp lực máu đến khu vực tổn thương.
• Rửa sạch nhẹ nhàng bằng nước sạch hoặc dung dịch sát trùng nếu vết thương nhỏ và máu đã cầm; tuyệt đối không tự ý đắp các loại lá cây hay bột thuốc chưa kiểm chứng lên vết thương hở.
• Giữ bệnh nhân nằm nghỉ ngơi yên tĩnh, giữ ấm cơ thể và trấn an tinh thần để tránh làm tăng huyết áp do căng thẳng.

• Thời điểm cần đến cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu khẩn cấp:
• Máu chảy thành tia, chảy xối xả hoặc không thể cầm máu sau 10 đến 20 phút ép trực tiếp liên tục.
• Chảy máu xảy ra ở người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc có tiền sử bệnh lý rối loạn đông máu.
• Xuất hiện các dấu hiệu mất máu toàn thân như hoa mắt, chóng mặt, vã mồ hôi lạnh, da xanh tái, mạch nhanh, ngất xỉu hoặc lú lẫn.
• Chảy máu từ các vị trí bất thường như nôn ra máu, ho ra máu, đi ngoài phân đen, tiểu ra máu hoặc chảy máu âm đạo dữ dội.
• Chảy máu xuất hiện sau các chấn thương mạnh vùng đầu, ngực, bụng hoặc nghi ngờ có dị vật đâm sâu vào cơ thể.

Các bệnh lý liên quan đến nguy cơ chảy máu và rối loạn đông máu

Nhiều bệnh lý huyết học và toàn thân có thể làm gia tăng đáng kể nguy cơ xuất huyết hoặc khiến việc cầm máu trở nên khó khăn:

Bệnh ưa chảy máu và bệnh Von Willebrand: Các rối loạn di truyền gây thiếu hụt yếu tố đông máu, khiến người bệnh dễ bị chảy máu tự phát vào khớp, cơ hoặc chảy máu kéo dài sau chấn thương nhỏ.

Giảm tiểu cầu miễn dịch và suy tủy xương: Tình trạng cơ thể tự sinh kháng thể phá hủy tiểu cầu hoặc tủy xương giảm sản xuất tế bào máu, dẫn đến xuất huyết da niêm mạc rải rác và nguy cơ xuất huyết nội tạng.

Hội chứng tan máu tăng ure huyết không điển hình và bệnh Thalassemia: Các bệnh lý gây phá hủy hồng cầu, tắc nghẽn vi mạch hoặc rối loạn huyết sắc tố, ảnh hưởng đến tưới máu mô và chức năng đông máu.

Bệnh u máu và Sarcoidosis: U máu là tổn thương tăng sinh bất thường của mạch máu dễ gây vỡ chảy máu khi va chạm; trong khi Sarcoidosis có thể thâm nhiễm các cơ quan nội tạng làm tổn thương thành mạch và mô liên kết.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu xử trí chảy máu tập trung vào việc ngăn chặn tình trạng thoát máu tại vị trí tổn thương, nhanh chóng khôi phục thể tích tuần hoàn hiệu dụng, duy trì sự tưới máu và cung cấp oxy cho các cơ quan trọng yếu, đồng thời giải quyết nguyên nhân gốc rễ gây xuất huyết.

Vai trò của nhân viên y tế và bác sĩ là yếu tố quyết định xuyên suốt quá trình can thiệp. Mỗi bệnh nhân có mức độ mất máu, cơ chế chấn thương và bệnh nền khác nhau, do đó bác sĩ phải thăm khám toàn diện, phân tầng nguy cơ và thiết lập kế hoạch can thiệp phù hợp cho từng cá thể, thay vì áp dụng một cách máy móc.

• Các nhóm biện pháp xử trí trong y khoa bao gồm:
• Thứ nhất, kiểm soát mất máu tại chỗ và sơ cứu cơ học: Áp dụng lực ép trực tiếp liên tục lên vị trí mạch máu bị rách bằng gạc sạch, nâng cao chi bị thương nếu không có chấn thương gãy xương, hoặc đặt chèn gạc chuyên dụng. Trường hợp chảy máu mũi, ép chặt hai cánh mũi và nghiêng nhẹ đầu về phía trước.
• Thứ hai, hồi sức thể tích và hỗ trợ huyết động: Thiết lập đường truyền tĩnh mạch lớn để bù dịch tinh thể hoặc dịch keo nhằm duy trì huyết áp và tưới máu mô. Khi mất máu nghiêm trọng ở mức độ nặng, bác sĩ chỉ định truyền hồng cầu lắng, huyết tương tươi đông lạnh hoặc khối tiểu cầu tương thích để phục hồi khả năng vận chuyển oxy và bù đắp các yếu tố đông máu bị thiếu hụt.
• Thứ ba, can thiệp cầm máu chuyên sâu: Tùy thuộc vị trí xuất huyết nội, bác sĩ có thể thực hiện nội soi can thiệp để kẹp clip, thắt vòng cao su hoặc tiêm xơ điểm chảy máu đường tiêu hóa; tiến hành nút mạch dưới hướng dẫn chụp mạch số hóa xóa nền để bít tắc mạch máu đang xuất huyết; hoặc phẫu thuật mở cấp cứu để khâu phục hồi mạch máu tổn thương, xử lý tạng rách vỡ như gan, lách.
• Thứ tư, điều trị và đảo ngược nguyên nhân nền: Bổ sung các chế phẩm đông máu đặc hiệu đối với bệnh nhân hemophilia, dùng thuốc điều chỉnh rối loạn đông máu, hoặc sử dụng các chất đối kháng phù hợp khi chảy máu do quá liều thuốc chống đông dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa.

Công tác theo dõi y khoa đòi hỏi phải thực hiện liên tục và sát sao tại phòng cấp cứu hoặc hồi sức tích cực. Bác sĩ và điều dưỡng kiểm tra định kỳ các dấu hiệu sinh tồn gồm mạch, huyết áp động mạch, nhịp thở, độ bão hòa oxy, nhiệt độ và lượng nước tiểu theo từng giờ. Bên cạnh đó, xét nghiệm công thức máu, nồng độ hemoglobin, chỉ số hematocrit và xét nghiệm đông máu toàn bộ được thực hiện lặp lại để đánh giá đáp ứng cầm máu và phát hiện sớm nguy cơ chảy máu tái phát hoặc suy đa tạng.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa chảy máu đòi hỏi các biện pháp can thiệp có mục tiêu, tác động trực tiếp vào từng nhóm yếu tố nguy cơ gây tổn thương mạch máu hoặc suy giảm khả năng đông máu:

Đối với yếu tố nguy cơ chấn thương cơ học và tai nạn: Người lao động cần trang bị đầy đủ đồ bảo hộ, kính bảo vệ và găng tay dày khi làm việc với máy móc, vật sắc nhọn; người tham gia giao thông phải đội mũ bảo hiểm đạt chuẩn và thắt dây an toàn để giảm thiểu chấn thương sọ não và đụng dập tạng; người cao tuổi cần bố trí không gian sống đủ ánh sáng, lắp thanh vịn trong nhà vệ sinh và loại bỏ thảm trơn trượt nhằm phòng tránh té ngã dẫn đến gãy xương hoặc tụ máu dưới màng cứng.

Đối với yếu tố nguy cơ do dùng thuốc ảnh hưởng đông máu: Bệnh nhân đang sử dụng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc thuốc chống viêm không steroid cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định của bác sĩ chuyên khoa huyết học hoặc tim mạch, tuyệt đối không tự ý tăng liều, không tự phối hợp các thuốc giảm đau không kê đơn và cần làm xét nghiệm kiểm tra đông máu định kỳ theo lịch hẹn để điều chỉnh liều kịp thời.

Đối với yếu tố nguy cơ bệnh lý chuyển hóa, tim mạch và gan mật: Người bệnh cần kiểm soát tốt huyết áp qua chế độ ăn giảm muối và dùng thuốc đều đặn để phòng ngừa vỡ phình mạch não gây đột quỵ xuất huyết; hạn chế tối đa rượu bia và thuốc lá để bảo vệ cấu trúc thành mạch và duy trì chức năng tổng hợp yếu tố đông máu của gan; tiêm phòng vắc xin viêm gan B đầy đủ để ngăn ngừa xơ gan và biến chứng vỡ giãn tĩnh mạch tiêu hóa.

Đối với yếu tố nguy cơ bệnh lý bẩm sinh và viêm nhiễm: Người có tiền sử bệnh ưa chảy máu gia đình cần được tư vấn di truyền, kiểm tra định kỳ và có kế hoạch dự phòng chấn thương kỹ lưỡng; thực hiện vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng bằng bàn chải lông mềm và chỉ nha khoa để ngừa viêm nha chu gây chảy máu nướu; áp dụng các biện pháp diệt muỗi, phòng muỗi đốt để giảm nguy cơ mắc sốt xuất huyết.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

• Người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám sớm khi nhận thấy các dấu hiệu chảy máu bất thường nhưng chưa đe dọa trực tiếp đến tính mạng:
• Chảy máu chân răng thường xuyên kéo dài sau khi đánh răng hoặc chảy máu cam tái diễn nhiều lần mà không rõ nguyên nhân.
• Thường xuyên xuất hiện các mảng bầm tím lớn hoặc các chấm xuất huyết đỏ tím li ti dưới da dù chỉ va chạm rất nhẹ hoặc không có chấn thương.
• Phụ nữ có chu kỳ kinh nguyệt ra nhiều bất thường hoặc tình trạng rong kinh kéo dài nhiều ngày.
• Vết cắt hoặc vết rách nhỏ trên da rỉ máu rỉ rả lâu hơn bình thường ở người đang dùng thuốc chống đông máu.

• Cần gọi cấp cứu hoặc đưa người bệnh đến khoa cấp cứu ngay lập tức khi xuất hiện các dấu hiệu nguy kịch sau:
• Vết thương hở chảy máu thành tia, máu phun xối xả hoặc không thể cầm máu sau 10 đến 15 phút ép cơ học trực tiếp liên tục.
• Chảy máu từ các cơ quan nội tạng biểu hiện qua nôn ra máu tươi hoặc dịch nâu đen, ho ra máu, đi ngoài phân đen như bã cà phê, tiểu ra máu hoặc chảy máu âm đạo dữ dội.
• Chảy máu xuất hiện sau chấn thương mạnh vào vùng đầu, ngực, bụng hoặc có dị vật sắc nhọn găm sâu vào cơ thể.
• Người bệnh có dấu hiệu sốc mất máu cấp tính gồm choáng váng, ngất xỉu, da xanh tái, đầu chi lạnh ẩm, vã mồ hôi, nhịp tim đập rất nhanh hoặc bắt đầu lú lẫn, mất tri giác.

Lưu ý an toàn

• Người bệnh và người chăm sóc cần đặc biệt lưu ý những nguyên tắc an toàn quan trọng sau khi đối diện với tình trạng chảy máu:
• Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc cầm máu không rõ nguồn gốc hoặc tự dùng các bài thuốc dân gian như đắp lá cây, bột thuốc, tro bếp, thuốc lá lên vết thương hở. Việc này không giúp cầm máu hiệu quả mà còn làm tăng nguy cơ nhiễm trùng uốn ván, hoại tử mô và gây khó khăn cho việc xử trí ngoại khoa của bác sĩ.
• Không được tự ý ngưng hoặc tự ý thay đổi liều lượng các thuốc chống đông, thuốc kháng kết tập tiểu cầu đang điều trị bệnh tim mạch khi chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa, vì điều này có thể dẫn đến hình thành cục máu đông gây tắc mạch nguy hiểm.
• Khi xảy ra vết thương có dị vật lớn như dao, thanh sắt hoặc mảnh kính cắm sâu vào cơ thể, tuyệt đối không được tự ý rút dị vật ra tại chỗ, vì dị vật đang đóng vai trò như nút chèn mạch máu; việc rút ra đột ngột có thể gây xuất huyết ồ ạt dẫn đến tử vong trước khi tới bệnh viện.

Kết luận

Chảy máu là hiện tượng bệnh lý và cấp cứu y khoa phổ biến, xuất phát từ nhiều nguyên nhân đa dạng từ chấn thương cơ học đến các bệnh lý huyết học phức tạp. Mức độ mất máu có thể dao động từ nhẹ cục bộ đến sốc tuần hoàn đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được kiểm soát kịp thời. Việc nắm vững kỹ năng sơ cứu ép trực tiếp tại chỗ kết hợp với việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo xuất huyết nội đóng vai trò then chốt trong việc cứu sống người bệnh. Mọi trường hợp chảy máu kéo dài hoặc nghi ngờ mất máu nội tạng đều cần được đưa đến cơ sở y tế để bác sĩ chuyên khoa thăm khám, thực hiện xét nghiệm chẩn đoán và chỉ định phương pháp điều trị phù hợp, an toàn cho từng người bệnh.