Những chấn thương khi chơi thể thao thường gặp và biện pháp phòng tránh

Chấn thương khi chơi thể thao là gì?

Chấn thương khi chơi thể thao là thuật ngữ chỉ các tổn thương xảy ra ở hệ vận động bao gồm xương, khớp, cơ, dây chằng và gân trong quá trình tập luyện hoặc thi đấu. Tùy theo cơ chế tác động, chấn thương thể thao thường được chia thành hai nhóm chính là chấn thương cấp tính và chấn thương do quá tải mạn tính. Chấn thương cấp tính xảy ra đột ngột do va chạm mạnh, ngã hoặc đổi hướng chuyển động bất ngờ, điển hình là trật khớp, gãy xương hay đứt dây chằng. Ngược lại, chấn thương do quá tải phát triển từ từ sau nhiều tuần hoặc nhiều tháng khi một nhóm cơ hoặc khớp phải chịu áp lực lặp đi lặp lại mà không có đủ thời gian phục hồi, chẳng hạn như viêm gân gót chân hoặc hội chứng đau xương cẳng chân. Dù ở mức độ nào, việc hiểu rõ các nguy cơ tiềm ẩn và tôn trọng giới hạn vận động của cơ thể đóng vai trò then chốt trong việc duy trì thói quen tập luyện bền vững.

Các dạng chấn thương thể thao cấp tính thường gặp

Trong nhóm chấn thương cấp tính, bong gân và căng cơ là hai tình trạng phổ biến nhất trên sân tập. Bong gân xảy ra khi các dây chằng nối hai xương tại khớp bị kéo giãn quá mức hoặc rách, thường gặp nhất ở khớp cổ chân và khớp gối sau những cú tiếp đất lệch hoặc trượt ngã. Người bị bong gân sẽ cảm thấy đau nhói, sưng nề nhanh chóng và khớp lỏng lẻo khó cử động. Trong khi đó, căng cơ hay rách cơ xuất hiện khi các sợi cơ hoặc gân bị kéo căng đột ngột vượt quá giới hạn đàn hồi, hay xảy ra ở cơ đùi sau, cơ bắp chân hoặc cơ vùng thắt lưng.

Ngoài ra, những va chạm mạnh hoặc chuyển động xoay vặn đột ngột có thể dẫn đến trật khớp và tổn thương dây chằng chéo trước khớp gối. Trật khớp là tình trạng các đầu xương bị lệch hoàn toàn khỏi ổ khớp, gây biến dạng rõ rệt kèm theo đau đớn dữ dội. Tổn thương dây chằng khớp gối thường đi kèm tiếng kêu rắc tại thời điểm chấn thương, khớp gối sưng to do tụ máu bên trong và người bệnh không thể tiếp tục dồn trọng lượng lên chân đau.

Những chấn thương do quá tải vận động kéo dài

Khác với tai nạn tức thì, chấn thương do quá tải hình thành âm thầm khi cường độ tập luyện tăng quá nhanh hoặc không dành đủ thời gian nghỉ ngơi. Điển hình nhất là viêm gân bánh chè ở người hay chơi bóng rổ, bóng chuyền và viêm gân gót chân Achilles ở người chạy bộ đường dài. Gân khi bị kích thích liên tục sẽ sưng nhẹ, đau nhức âm ỉ vào buổi sáng hoặc khi bắt đầu vận động, sau đó giảm bớt khi làm ấm cơ nhưng lại đau tăng lên sau buổi tập.

Một dạng chấn thương quá tải khác là hội chứng đau xương cẳng chân thường gặp ở người mới bắt đầu chạy bộ trên mặt đường cứng. Tình trạng này xuất hiện do cơ và mô liên kết dọc xương chày bị kéo căng liên tục gây viêm màng xương. Nếu người tập phớt lờ cơn đau và tiếp tục chịu tải nặng, các vết nứt vi thể có thể tiến triển thành gãy xương do mỏi. Việc phát hiện sớm các dấu hiệu đau dai dẳng giúp điều chỉnh kế hoạch tập kịp thời trước khi tổn thương cấu trúc trở nên nghiêm trọng.

Nguyên tắc sơ cứu ban đầu khi gặp chấn thương thể thao

Khi không may xảy ra chấn thương kín ở phần mềm như bong gân hay căng cơ, việc áp dụng đúng nguyên tắc sơ cứu ban đầu RICE trong 48 giờ đầu tiên đóng vai trò quyết định giúp giảm sưng đau và rút ngắn thời gian hồi phục. Chữ R viết tắt của Rest nghĩa là nghỉ ngơi, người tập cần dừng ngay hoạt động thể thao để tránh làm rách thêm các sợi mô bị tổn thương. Chữ I là Ice nghĩa là chườm lạnh, dùng túi đá bọc qua khăn vải chườm lên vùng đau khoảng 15 đến 20 phút mỗi lần, thực hiện nhiều lần trong ngày để làm co mạch máu và hạn chế phù nề.

Chữ C là Compression nghĩa là băng ép vừa phải bằng băng thun đàn hồi từ phía dưới lên trên để cố định và ngăn dịch tích tụ, lưu ý không quấn quá chặt làm cản trở tuần hoàn. Cuối cùng, chữ E là Elevation nghĩa là kê cao vùng chi bị thương cao hơn mức tim nhằm hỗ trợ máu tĩnh mạch trở về, giảm áp lực ứ trệ tại chỗ. Cần tuyệt đối tránh chườm nóng, xoa bóp dầu nóng hoặc uống rượu bia trong giai đoạn cấp vì sẽ làm mạch máu giãn nở khiến sưng bầm nặng hơn.

Biện pháp phòng ngừa chấn thương khi luyện tập thể thao

Phần lớn chấn thương thể thao hoàn toàn có thể phòng tránh được nếu tuân thủ các nguyên tắc khoa học trước, trong và sau buổi tập. Bước đầu tiên và quan trọng nhất là khởi động kỹ lưỡng tối thiểu 10 đến 15 phút. Các bài tập khởi động linh hoạt như xoay khớp, chạy bước nhỏ và kéo giãn động giúp tăng dần nhiệt độ cơ bắp, kích thích tiết dịch khớp bôi trơn và chuẩn bị cho hệ thần kinh vận động. Ngược lại, sau buổi tập cần dành thời gian thả lỏng và kéo giãn tĩnh để đưa nhịp tim về bình thường và giảm căng cơ.

Bên cạnh đó, việc lựa chọn trang thiết bị và giày thể thao phù hợp với từng bộ môn có ý nghĩa rất lớn trong việc nâng đỡ vòm chân và giảm chấn động lên cột sống. Người tập cần duy trì chế độ tăng dần cường độ, không đột ngột nâng mức tạ hoặc quãng đường chạy quá 10 phần trăm mỗi tuần. Lắng nghe cơ thể, cung cấp đủ nước, bổ sung dinh dưỡng cân đối và ngủ đủ giấc sẽ tạo điều kiện cho các sợi cơ tái tạo, giúp hệ vận động luôn dẻo dai và hạn chế tối đa nguy cơ tổn thương.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính giáo dục sức khỏe phổ thông và không thay thế cho việc thăm khám y khoa trực tiếp. Khi nghi ngờ có gãy xương, biến dạng khớp, mất cảm giác hoặc đau dữ dội không thể cử động, người bệnh tuyệt đối không được tự ý nắn chỉnh khớp, giật bẻ xương hoặc đắp các loại lá thuốc không rõ nguồn gốc. Những can thiệp sai cách này có thể gây tổn thương thêm dây thần kinh, rách mạch máu hoặc nhiễm trùng mô mềm nguy hiểm. Cần giữ bất động vùng tổn thương và nhanh chóng đến cơ sở y tế có chuyên khoa chấn thương chỉnh hình để được chẩn đoán chính xác.

Tóm tắt

Chấn thương khi chơi thể thao là rủi ro khó tránh khỏi hoàn toàn nhưng có thể giảm thiểu đáng kể nhờ ý thức phòng ngừa đúng mực. Khởi động kỹ càng, trang bị bảo hộ đạt chuẩn và lắng nghe tín hiệu mệt mỏi từ cơ thể là chìa khóa để duy trì phong độ tập luyện lâu dài. Khi xuất hiện dấu hiệu bất thường, việc thăm khám bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp sẽ giúp bạn phục hồi an toàn và sớm quay lại niềm đam mê thể thao.