Cây cà độc dược có độc không và những nguy cơ ngộ độc cần cảnh giác

Cây cà độc dược có độc không?

Cây cà độc dược, tên khoa học thường gặp là Datura metel, thuộc họ Cà (Solanaceae), là một loại cây thân thảo sống hàng năm hoặc lâu năm, cao khoảng một mét với lá mọc so le, phiến lá hình trứng lệch gốc và hoa hình loa kèn lớn màu trắng hoặc tím đốm. Quả của cây có hình cầu, xung quanh phủ nhiều gai nhọn và chứa rất nhiều hạt nhỏ dẹt màu nâu vàng.

Mặc dù trong lịch sử y học cổ truyền, cây cà độc dược từng được ghi nhận trong một số phương thang phối ngũ trị hen hoặc giảm co thắt, nhưng y học hiện đại xếp loài cây này vào nhóm thực vật có độc tính đặc biệt cao. Độc tính xuất phát từ các hoạt chất alkaloid phân bố trong mọi bộ phận của cây. Việc tiếp xúc không đúng cách hoặc sử dụng tùy tiện các bài thuốc tự chế từ cà độc dược luôn đi kèm rủi ro ngộ độc cấp tính rất nghiêm trọng đối với sức khỏe con người.

Mức độ độc tính và các độc chất tự nhiên trong cây cà độc dược

Cây cà độc dược, có tên khoa học phổ biến là Datura metel thuộc họ Cà, là loài thực vật chứa độc tố tự nhiên ở mức độ rất cao. Toàn bộ các bộ phận của cây gồm rễ, thân, lá, hoa và đặc biệt là hạt đều chứa nhóm alkaloid kháng cholinergic cực mạnh, chủ yếu là scopolamine, hyoscyamine và atropine. Nồng độ các chất này có thể thay đổi tùy thuộc vào thổ nhưỡng, độ tuổi của cây và mùa thu hoạch, khiến việc kiểm soát lượng độc chất trong tự nhiên là hoàn toàn bất khả thi.

Khi xâm nhập vào cơ thể, các hợp chất alkaloid này sẽ phong bế thụ thể muscarinic của hệ thần kinh đối giao cảm. Điều này làm gián đoạn tín hiệu dẫn truyền thần kinh trên khắp các cơ quan đích như mắt, tuyến bài tiết, hệ tim mạch, đường tiêu hóa và não bộ. Chỉ một lượng nhỏ hạt hoặc nước sắc tự chế từ cây cà độc dược cũng đủ để gây ra hội chứng ngộ độc kháng cholinergic toàn thân, có thể dẫn đến suy hô hấp, hôn mê sâu và đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời.

Biểu hiện điển hình khi bị ngộ độc cây cà độc dược

Sau khi ăn nhầm hạt, uống nước sắc hoặc hít phải khói từ cây cà độc dược, độc tính sẽ nhanh chóng biểu hiện trên toàn cơ thể. Các triệu chứng lâm sàng kinh điển của hội chứng kháng cholinergic bao gồm tình trạng ức chế hoàn toàn tuyến tiết, làm niêm mạc miệng và cổ họng khô rát dữ dội, nuốt khó, da khô nóng bừng và đỏ ửng do các mạch máu dưới da giãn ra để bù trừ cho việc mất khả năng tiết mồ hôi.

Đồng thời, hoạt chất atropine và scopolamine khiến đồng tử hai bên giãn to cố định, mất phản xạ với ánh sáng và gây mờ mắt nghiêm trọng. Trên hệ tim mạch, người bệnh thường xuất hiện nhịp tim nhanh kịch phát, đánh trống ngực và huyết áp biến động. Tác động lên hệ thần kinh trung ương là biểu hiện đặc biệt nguy hiểm với trạng thái bứt rứt, thao cuồng, lú lẫn, mất định hướng, nói nhảm, nhìn thấy ảo giác kinh hoàng. Trường hợp ngộ độc nặng có thể tiến triển thành co giật toàn thân, sốt cao ác tính, ức chế trung tâm hô hấp, tụt huyết áp và tử vong.

Những sai lầm phổ biến khi tự ý sử dụng cà độc dược chữa bệnh

Tại nhiều vùng quê, người dân vẫn truyền tai nhau các bài thuốc dân gian sử dụng lá cà độc dược phơi khô để cuốn hút hoặc xông khói nhằm làm giãn phế quản, giảm cơn hen suyễn hoặc trị viêm xoang. Một số người lại dùng hạt hoặc rễ cây ngâm rượu để làm thuốc xoa bóp đau nhức xương khớp, thậm chí vô tình uống nhầm loại rượu ngâm này.

Đây là những thực hành y học dân gian tiềm ẩn hiểm họa khôn lường. Hoạt chất trong cây có độc tính rất mạnh và khoảng cách giữa liều có tác dụng sinh học với liều gây chết người vô cùng hẹp. Khi xông khói hoặc hút lá khô, nồng độ alkaloid đi thẳng qua niêm mạc đường hô hấp vào máu rất nhanh, không thể định lượng được, dễ khiến người bệnh rơi vào tình trạng mê sảng cấp tính. Việc ngâm rượu thuốc xoa bóp tại nhà cũng thường xuyên dẫn đến tai nạn ngộ độc nghiêm trọng khi các thành viên trong gia đình uống nhầm, hoặc chất độc thẩm thấu qua các vùng da trầy xước.

Nguyên tắc xử trí khẩn cấp khi nghi ngờ ngộ độc cà độc dược

Ngộ độc cây cà độc dược là một tình trạng cấp cứu y khoa tối khẩn cấp đòi hỏi phải can thiệp chuyên môn tại bệnh viện. Ngay khi phát hiện người bệnh vừa ăn phải bộ phận của cây hoặc có các dấu hiệu nghi ngờ ngộ độc, người nhà cần lập tức gọi cấp cứu hoặc đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất. Nếu bệnh nhân còn tỉnh táo hoàn toàn và vụ việc mới xảy ra trong vài chục phút đầu, có thể cho uống nước ấm để hỗ trợ, nhưng tuyệt đối không tìm cách gây nôn nếu người bệnh đã bắt đầu lơ mơ, co giật hoặc mê sảng vì nguy cơ sặc chất nôn vào phổi rất cao.

Người nhà cần thu thập và mang theo mẫu cành cây, lá, quả, hạt hoặc chai rượu thuốc mà bệnh nhân đã tiếp xúc để giúp bác sĩ xác định nhanh chóng dị nguyên độc chất. Tại bệnh viện, các bác sĩ chuyên khoa chống độc sẽ tiến hành hồi sức tích cực, đặt nội khí quản bảo vệ đường thở nếu cần, rửa dạ dày bằng ống thông, dùng than hoạt tính để hấp phụ độc chất và chỉ định thuốc giải độc đặc hiệu như physostigmine trong các trường hợp chỉ định nghiêm ngặt.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức giáo dục sức khỏe và nhận biết nguy cơ ngộ độc, tuyệt đối không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị y khoa. Người đọc không được áp dụng các kinh nghiệm dân gian để tự bào chế thuốc từ cây cà độc dược. Mọi trường hợp nghi ngờ nuốt phải hoặc có triệu chứng ngộ độc cần được đưa ngay đến trung tâm y tế gần nhất để cấp cứu chuyên sâu.

Tóm tắt

Cây cà độc dược là loài thực vật có độc tính rất mạnh, không phải là thảo dược lành tính để tùy tiện sử dụng theo kinh nghiệm dân gian. Mọi bộ phận của cây đều chứa các hoạt chất nguy hiểm có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Việc trang bị kiến thức nhận biết, không tự ý bào chế làm thuốc và kịp thời đưa người nghi nhiễm độc đến bệnh viện là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình.