Cây anh túc có mấy loại và những điều cần biết về độc tính, tác hại

Cây anh túc có mấy loại là gì?

Cây anh túc là loài thực vật thân thảo hàng năm hoặc sống lâu năm thuộc họ Anh túc (Papaveraceae). Chi thực vật này bao gồm nhiều loài khác nhau, phân bố chủ yếu ở các khu vực có khí hậu ôn đới và cận nhiệt đới. Đặc điểm chung của các loài trong chi này là thân có lông tơ mịn, lá xẻ thùy sâu và hoa đơn độc mọc ở ngọn cành với màu sắc sặc sỡ như đỏ, cam, trắng hoặc tím.

Trong số các loài anh túc, loài Papaver somniferum được biết đến nhiều nhất với tên gọi cây thuốc phiện hoặc cây thược dược đen. Nhựa mủ thu được từ vỏ quả chưa chín của loài cây này là nguồn gốc sản xuất thuốc phiện thô và các chất ma túy bán tổng hợp nguy hại. Trong khi đó, một số loài anh túc khác chỉ được trồng với mục đích lấy hạt làm thực phẩm hoặc làm cây hoa cảnh do hàm lượng hoạt chất gây nghiện không đáng kể.

Các loại cây anh túc phổ biến trong tự nhiên và cách phân biệt

Trong tự nhiên, chi anh túc có hàng chục loài khác nhau, nhưng phổ biến nhất gồm ba nhóm chính. Loài thứ nhất là cây anh túc thuốc phiện, có tên khoa học là Papaver somniferum. Đây là loài nguy hiểm nhất vì chứa hàm lượng lớn các alkaloid gây nghiện trong nhựa quả. Hoa của loài này có màu trắng, tím hoặc đỏ nhạt, quả hình cầu hoặc hình trứng chứa nhiều nhựa mủ trắng.

Loài thứ hai là cây anh túc đỏ hay còn gọi là hoa mỹ nhân, có tên khoa học là Papaver rhoeas. Loài này mọc hoang dã nhiều ở châu Âu và châu Á, hoa màu đỏ rực rỡ với đốm đen ở gốc cánh hoa. Dù không chứa morphin đáng kể như anh túc thuốc phiện, cây này vẫn chứa rhoeadine, một loại alkaloid nhẹ có thể gây buồn ngủ hoặc ngộ độc đường tiêu hóa nếu ăn nhầm.

Loài thứ ba là cây anh túc phương Đông có tên khoa học là Papaver orientale, có hoa rất lớn màu cam đỏ rực rỡ và được trồng chủ yếu để làm cảnh tại các vùng khí hậu ôn đới. Loài này chứa thebaine và một số alkaloid khác nhưng không tạo ra morphin, tuy vậy toàn bộ cây vẫn có độc tính nhất định nếu nuốt phải.

Thành phần hoạt chất và độc tính có trong cây anh túc thuốc phiện

Điểm tạo nên sự nguy hiểm của cây anh túc thuốc phiện chính là nguồn alkaloid tự nhiên dồi dào có trong nhựa quả chưa chín. Các hoạt chất chính bao gồm morphin, codein, thebaine, papaverine và noscapine. Trong y học hiện đại, morphin và codein được chiết xuất và tinh chế dưới quy trình kiểm soát nghiêm ngặt để làm thuốc giảm đau gây nghiện trong các trường hợp đau nặng như phẫu thuật hay ung thư giai đoạn cuối.

Tuy nhiên, khi ở trạng thái thô chưa qua tinh chế hoặc bị lạm dụng ngoài mục đích y khoa, các hoạt chất này gắn vào các thụ thể opioid trong hệ thần kinh trung ương, nhanh chóng tạo ra cảm giác khoan khoái giả tạo, ức chế phản xạ đau và làm tê liệt các trung tâm thần kinh kiểm soát cảm xúc. Sự tác động lặp đi lặp lại khiến cơ thể mất khả năng tự cân bằng dẫn truyền thần kinh, biến người sử dụng thành người phụ thuộc cả về thể chất lẫn tâm lý.

Nguy cơ sức khỏe khi tự ý dùng rượu ngâm hoặc các chế phẩm từ cây anh túc

Việc tự ý sử dụng cây anh túc dưới các hình thức truyền miệng như ngâm rượu thân cây, rễ cây hay quả anh túc để uống bồi bổ sức khỏe mang lại những hiểm họa khôn lường. Nhiều người lầm tưởng rượu ngâm anh túc giúp giảm đau nhức xương khớp và tăng cường sinh lực, nhưng thực chất cảm giác đỡ đau chỉ là do morphin ức chế cảm giác tạm thời.

Sử dụng rượu ngâm cây anh túc thường xuyên dẫn đến tình trạng nghiện ngập mà người dùng không hề hay biết. Khi nồng độ alkaloid tích tụ, cơ thể sẽ gặp phải các biến chứng suy nhược thần kinh, tổn thương nhu mô gan, viêm loét dạ dày và suy giảm chức năng thận. Nghiêm trọng hơn, nếu uống quá liều lượng chịu đựng, người dùng có nguy cơ bị ức chế trung tâm hô hấp dẫn đến ngừng thở, hôn mê sâu và tử vong nhanh chóng trước khi kịp tới bệnh viện.

Quy định pháp luật và trách nhiệm cộng đồng đối với cây anh túc

Tại Việt Nam và hầu hết các quốc gia trên thế giới, cây anh túc thuốc phiện thuộc danh mục thực vật bị kiểm soát đặc biệt nghiêm ngặt. Luật pháp quy định cấm hoàn toàn việc gieo trồng, chăm sóc, thu hoạch, tàng trữ, vận chuyển, mua bán hoặc sử dụng cây anh túc và các bộ phận của cây dưới mọi hình thức, kể cả khi dùng làm cảnh hay làm gia vị.

Những hành vi cố tình trồng trọt hoặc tàng trữ cây anh túc, bình rượu ngâm quả anh túc đều cấu thành hành vi vi phạm pháp luật và phải chịu chế tài xử phạt hành chính hoặc xử lý hình sự tùy theo số lượng cây và mức độ vi phạm. Mỗi cá nhân cần nâng cao nhận thức cộng đồng, chủ động khai báo với cơ quan chức năng nếu phát hiện các trường hợp lén lút gieo trồng hoặc buôn bán loài cây nguy hại này.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính giáo dục y tế và nâng cao nhận thức cộng đồng. Tuyệt đối không tự ý tìm kiếm, mua bán, gieo trồng hay sử dụng bất kỳ bộ phận nào của cây anh túc dưới dạng tươi, khô hay ngâm rượu. Khi phát hiện người có biểu hiện ngộ độc chất gây nghiện như co đồng tử, lơ mơ hoặc khó thở, cần lập tức đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu kịp thời.

Tóm tắt

Cây anh túc dù ở dạng tự nhiên hay chế biến đều chứa độc tính và tiềm ẩn nguy cơ gây nghiện nghiêm trọng đối với sức khỏe con người. Việc nhận biết các loài anh túc, hiểu rõ bản chất của các alkaloid và tuân thủ tuyệt đối quy định pháp luật là cách tốt nhất để bảo vệ bản thân và gia đình. Người dân tuyệt đối không tàng trữ, sử dụng các chế phẩm trôi nổi từ loài cây này nhằm tránh những hệ lụy khôn lường về thể chất lẫn tâm thần.