Cấu tạo và chức năng của dây thần kinh sinh ba trong cơ thể

Dây thần kinh sinh ba là gì?

Dây thần kinh sinh ba là cặp dây thần kinh sọ thứ năm trong hệ thống mười hai đôi dây thần kinh sọ của cơ thể. Tên gọi sinh ba bắt nguồn từ đặc điểm giải phẫu phân tách thành ba nhánh lớn riêng biệt gồm nhánh mắt, nhánh hàm trên và nhánh hàm dưới sau khi xuất phát từ thân não. Đây là một dây thần kinh hỗn hợp, chứa cả sợi thần kinh cảm giác thân thể và sợi thần kinh vận động. Phần cảm giác của dây thần kinh sinh ba đảm nhiệm việc tiếp nhận mọi cảm giác đau, nhiệt và xúc giác trên toàn bộ khuôn mặt, khoang miệng, hốc mũi và răng. Trong khi đó, phần vận động tập trung ở nhánh hàm dưới, điều khiển hoạt động co giãn của các cơ nhai. Nhờ cấu trúc phân nhánh tinh vi này, dây thần kinh sinh ba giữ vai trò trung tâm trong việc định hình cảm giác và bảo vệ vùng sọ mặt.

Cấu tạo giải phẫu và ba nhánh chính của dây thần kinh sinh ba

Dây thần kinh sinh ba có nguyên ủy hư xuất phát từ mặt trước bên của cầu não, sau đó phình rộng tạo thành hạch thần kinh sinh ba hay còn gọi là hạch Gasser nằm ở hố sọ giữa. Từ hạch này, dây thần kinh tách thành ba nhánh riêng biệt đi qua các lỗ nền sọ để đến các vùng tương ứng ở mặt.

Nhánh mắt đi qua khe ổ mắt trên để chi phối cảm giác cho trán, da đầu phía trước, mí mắt trên, giác mạc và sống mũi. Nhánh hàm trên đi qua lỗ tròn đến vùng gò má, mí mắt dưới, cánh mũi, môi trên, răng hàm trên cùng niêm mạc xoang hàm. Nhánh hàm dưới đi qua lỗ bầu dục, là nhánh lớn nhất mang cả sợi cảm giác cho môi dưới, cằm, răng hàm dưới, hai phần ba trước lưỡi và sợi vận động cho nhóm cơ nhai.

Chức năng chi phối cảm giác vùng mặt và phản xạ bảo vệ

Chức năng cảm giác chiếm phần lớn số lượng sợi thần kinh trong dây thần kinh sinh ba, chịu trách nhiệm thu nhận mọi kích thích xúc giác, nhiệt độ và cảm giác đau từ hầu hết cấu trúc ở vùng đầu mặt đưa về hệ thần kinh trung ương.

Các thụ thể cảm giác tiếp nhận thông tin từ da mặt, niêm mạc miệng, bề mặt nhãn cầu, niêm mạc mũi xoang và màng não. Nhờ sự phân nhánh chi tiết, não bộ có thể định vị chính xác vị trí tiếp xúc trên gương mặt. Đặc biệt, nhánh mắt tham gia vào cung phản xạ giác mạc, tạo phản ứng nhắm mắt tự động khi có vật lạ chạm vào mắt nhằm bảo vệ nhãn cầu khỏi tổn thương cơ học. Cảm giác vị giác không do dây thần kinh này phụ trách nhưng cảm giác đau, nóng rát và nhiệt độ ở lưỡi lại hoàn toàn do nhánh hàm dưới đảm nhiệm.

Chức năng vận động của nhóm cơ nhai và các cơ liên quan

Bên cạnh vai trò cảm giác chiếm ưu thế, dây thần kinh sinh ba còn đảm nhận chức năng vận động quan trọng thông qua các sợi ly tâm chạy cùng nhánh hàm dưới. Nhóm sợi vận động này xuất phát từ nhân vận động dây thần kinh sinh ba ở cầu não.

Các sợi thần kinh vận động chi phối trực tiếp bốn cơ nhai chính bao gồm cơ thái dương, cơ cắn, cơ chân bướm trong và cơ chân bướm ngoài. Sự phối hợp nhịp nhàng của các cơ này tạo ra các chuyển động nâng hàm, hạ hàm, đưa hàm ra trước, lui sau và nghiền thức ăn sang hai bên. Ngoài ra, nhánh vận động còn chi phối cơ hàm móng, bụng trước cơ hai thân để hỗ trợ động tác nuốt, cùng cơ căng màn khẩu cái và cơ căng màng nhĩ giúp điều hòa áp suất hòm nhĩ trong tai giữa khi cử động nhai hoặc nuốt.

Các bệnh lý thường gặp liên quan đến dây thần kinh sinh ba

Khi dây thần kinh sinh ba bị tổn thương hoặc kích thích bất thường, người bệnh có thể đối mặt với nhiều bệnh lý thần kinh vùng mặt phức tạp. Tình trạng thường gặp nhất là chứng đau dây thần kinh sinh ba, gây ra những cơn đau kịch phát dữ dội một bên mặt như bị điện giật hoặc dao đâm, thường bùng phát khi đánh răng, rửa mặt hoặc nói chuyện.

Ngoài ra, hiện tượng chèn ép rễ thần kinh bởi quai mạch máu, khối u góc cầu tiểu não hoặc tổn thương thoái hóa sợi trục có thể gây tê bì, mất cảm giác da mặt và giảm phản xạ giác mạc. Viêm dây thần kinh sau nhiễm virus thủy đậu hay bệnh zona vùng mặt cũng là nguyên nhân phổ biến gây đau rát kéo dài. Liệt nhánh vận động làm teo cơ cắn, yếu lực nhai và khiến hàm dưới lệch sang bên tổn thương khi há miệng.

Lưu ý an toàn

Các triệu chứng đau buốt, tê rần hoặc yếu cơ vùng mặt có thể xuất phát từ nhiều bệnh lý nguy hiểm như chèn ép mạch máu não, u góc cầu tiểu não hoặc tổn thương hệ thần kinh trung ương. Người bệnh không nên tự ý dùng thuốc giảm đau liều cao hoặc áp dụng mẹo dân gian truyền miệng khi chưa có chẩn đoán từ bác sĩ chuyên khoa thần kinh.

Tóm tắt

Dây thần kinh sinh ba đóng vai trò thiết yếu đối với cảm giác vùng mặt và chức năng ăn nhai hàng ngày. Việc nhận biết cấu tạo và biểu hiện bất thường của dây thần kinh này giúp mỗi người chủ động phát hiện sớm các bệnh lý thần kinh sọ não. Khi xuất hiện cơn đau nhói hoặc tê bì bất thường ở mặt, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám chính xác.