Cảnh báo dịch viêm não Nhật Bản và những điều cần biết để phòng ngừa

Dịch viêm não Nhật Bản là gì?

Viêm não Nhật Bản là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus viêm não Nhật Bản gây ra, dẫn đến tình trạng viêm và phù nề nghiêm trọng ở các tế bào não và màng não. Bệnh không lây trực tiếp từ người sang người mà truyền qua trung gian là muỗi Culex sau khi loài côn trùng này hút máu từ các ổ chứa tự nhiên như chim hoang dã hoặc lợn nuôi mang mầm bệnh.

Mọi lứa tuổi đều có thể mắc bệnh nếu chưa có kháng thể bảo vệ, tuy nhiên trẻ em dưới 15 tuổi là đối tượng dễ tổn thương nhất. Bệnh thường bùng phát thành các đợt dịch theo mùa, đặc biệt vào giai đoạn thời tiết ấm nóng kèm mưa nhiều, tạo môi trường lý tưởng cho đàn muỗi phát triển mạnh về số lượng. Do tỷ lệ để lại di chứng thần kinh vận động và tâm thần sau mắc bệnh tương đối cao, các đợt cảnh báo dịch luôn đòi hỏi sự phối hợp giám sát chặt chẽ từ y tế dự phòng và ý thức chủ động phòng tránh của người dân.

Đường lây truyền và nguồn gốc bùng phát dịch viêm não Nhật Bản

Viêm não Nhật Bản lây truyền qua trung gian truyền bệnh chủ yếu là muỗi Culex tritaeniorhynchus. Loài muỗi này thường sinh sản ở các cánh đồng lúa nước, mương rãnh và chuôm hồ tù đọng. Chu trình lây nhiễm bắt đầu khi muỗi đốt các loài động vật mang mầm bệnh, đặc biệt là chim hoang dã và lợn nuôi, sau đó truyền virus sang người qua các vết đốt tiếp theo.

Mật độ muỗi thường tăng vọt vào mùa hè, trùng với mùa gieo cấy lúa nước và mùa thu hoạch trái cây. Do muỗi Culex có tập tính đốt mạnh nhất vào thời điểm chập tối và rạng sáng, nguy cơ phơi nhiễm trong các khung giờ này rất cao, nhất là đối với những gia đình sinh sống ở vùng nông thôn hoặc khu vực bán nông thôn có chuồng trại chăn nuôi gần nhà.

Dấu hiệu cảnh báo sớm tổn thương thần kinh do viêm não Nhật Bản

Thời gian ủ bệnh của viêm não Nhật Bản thường kéo dài từ 5 đến 14 ngày sau khi bị muỗi truyền mầm bệnh đốt. Sau giai đoạn ủ bệnh, người bệnh thường khởi phát đột ngột với triệu chứng sốt cao liên tục, kèm theo đau đầu dữ dội, buồn nôn và nôn mửa. Trẻ nhỏ có thể bỏ bú, quấy khóc liên tục hoặc ngủ li bì khác thường.

Khi virus xâm nhập sâu vào hệ thần kinh trung ương, các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm sẽ xuất hiện nhanh chóng. Người bệnh có thể bị co giật toàn thân hoặc cục bộ, rối loạn tri giác từ lơ mơ đến hôn mê sâu, cứng gáy, run giật cơ và liệt vận động. Tình trạng suy hô hấp do tổn thương thân não là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tử vong nếu không được can thiệp y tế khẩn cấp.

Vai trò của vaccine trong phòng ngừa dịch viêm não Nhật Bản

Tiêm chủng vaccine là biện pháp phòng bệnh chủ động và mang lại hiệu quả bảo vệ cao nhất đối với viêm não Nhật Bản. Kháng thể hình thành từ vaccine giúp cơ thể ngăn chặn sự nhân lên của virus và giảm thiểu tối đa nguy cơ tổn thương nhu mô não khi vô tình bị muỗi truyền bệnh đốt.

Cha mẹ cần theo dõi sổ tiêm chủng và đưa trẻ đi tiêm đúng lịch theo hướng dẫn của chương trình tiêm chủng mở rộng hoặc tiêm chủng dịch vụ. Tùy thuộc vào loại vaccine bất hoạt hay vaccine sống giảm độc lực được chỉ định, phác đồ sẽ bao gồm các mũi cơ bản và mũi nhắc lại định kỳ. Người lớn chưa từng tiêm hoặc sống trong vùng có ổ dịch lưu hành cũng nên chủ động tham vấn nhân viên y tế để được tư vấn tiêm phòng thích hợp.

Biện pháp diệt muỗi và phòng chống muỗi đốt trong mùa dịch

Bên cạnh tiêm phòng vaccine, việc ngăn chặn muỗi đốt đóng vai trò quan trọng trong việc chặn đứng chuỗi lây truyền dịch bệnh. Mọi người cần duy trì thói quen ngủ màn cả ban ngày lẫn ban đêm, sử dụng rèm chắn muỗi ở cửa sổ và thoa kem chống muỗi an toàn lên các vùng da hở khi phải làm việc ngoài trời vào lúc chập tối.

Các hộ gia đình cần định kỳ dọn dẹp vệ sinh môi trường xung quanh nơi ở, phát quang bụi rậm, khơi thông cống rãnh và loại bỏ các vật dụng phế thải đọng nước như vỏ dừa, lốp xe cũ, chai lọ vỡ. Đối với các hộ chăn nuôi gia súc, chuồng trại nuôi lợn và gia cầm nên được bố trí xa nhà ở, thường xuyên phun hóa chất diệt muỗi và xử lý chất thải hợp vệ sinh để triệt tiêu nơi trú ngụ của muỗi truyền bệnh.

Cách xử trí an toàn khi nghi ngờ có ca bệnh viêm não Nhật Bản

Viêm não Nhật Bản có diễn tiến lâm sàng rất nhanh, do đó khi phát hiện các biểu hiện sốt cao không hạ kèm co giật, nôn vọt, li bì hoặc mất định hướng, gia đình cần lập tức chuyển người bệnh tới bệnh viện đa khoa hoặc bệnh viện chuyên khoa truyền nhiễm gần nhất.

Trong quá trình vận chuyển cấp cứu, cần đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn để tránh nguy cơ sặc đờm dãi hoặc chất nôn vào đường thở, đồng thời nới lỏng quần áo cho thoáng khí. Tuyệt đối không tự ý cho người bệnh uống thuốc hạ sốt quá liều, không cạo gió, vắt chanh vào miệng khi đang co giật hoặc trì hoãn việc đến cơ sở y tế vì những biện pháp dân gian phản khoa học.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất giáo dục thường thức và nâng cao nhận thức cộng đồng, không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y khoa trực tiếp. Khi nghi ngờ người thân có dấu hiệu viêm màng não hoặc viêm não, cần đưa ngay đến bệnh viện để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám. Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc an thần, thuốc chống co giật hay các bài thuốc truyền miệng tại nhà.

Tóm tắt

Viêm não Nhật Bản là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể chủ động phòng ngừa nếu cộng đồng nâng cao cảnh giác. Việc tiêm vaccine đầy đủ kết hợp các biện pháp vệ sinh môi trường, diệt muỗi và bảo vệ giấc ngủ khỏi muỗi đốt là lá chắn bảo vệ sức khỏe vững chắc nhất. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ tổn thương thần kinh, việc đưa người bệnh đến cơ sở y tế kịp thời sẽ giúp giảm thiểu tối đa rủi ro biến chứng.