Cách sơ cứu tại nhà và nguyên tắc điều trị đột quỵ não

Sơ cứu đột quỵ là gì?

Đột quỵ, hay tai biến mạch máu não, bao gồm hai thể bệnh chính là đột quỵ nhồi máu não do cục máu đông gây tắc nghẽn lòng mạch và đột quỵ xuất huyết não do mạch máu trong não bị rách vỡ khiến máu tràn vào mô não. Khi nguồn cung cấp máu và oxy bị cắt đứt, các tế bào thần kinh tại khu vực thiếu máu sẽ bắt đầu hoại tử chỉ sau vài phút. Cứ mỗi phút trôi qua mà không được tái tưới máu, hàng triệu neuron thần kinh có thể bị tổn thương vĩnh viễn. Do đó, mục tiêu cốt lõi trong sơ cứu và điều trị đột quỵ là khẩn trương đưa người bệnh đến cơ sở y tế có năng lực cấp cứu thần kinh mạch máu trong thời gian ngắn nhất có thể.

Nhận biết dấu hiệu đột quỵ qua quy tắc FAST

• Quy tắc FAST là công cụ phổ quát giúp cộng đồng phát hiện nhanh các triệu chứng khởi phát của cơn đột quỵ não.
• Khuôn mặt (Face): Quan sát sự mất cân đối của gương mặt. Yêu cầu người bệnh cười hoặc nhe răng, nhận thấy một bên miệng hoặc khóe mắt bị méo, chảy xệ, rãnh mũi má mờ hẳn đi so với bên còn lại.
• Tay chân (Arms): Đánh giá sức cơ hai bên. Yêu cầu người bệnh giơ đồng thời hai tay ra phía trước. Bệnh nhân có biểu hiện yếu liệt sẽ không thể nâng một bên tay hoặc tay bị rơi xuống nhanh chóng, kèm cảm giác tê bì nửa người.
• Lời nói (Speech): Đánh giá khả năng ngôn ngữ. Yêu cầu người bệnh nhắc lại một câu đơn giản. Biểu hiện bất thường bao gồm nói đớ, giọng ngọng nghịu, khó diễn đạt câu từ hoặc không hiểu được lời nói của người xung quanh.
• Thời gian (Time): Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào trong ba yếu tố trên, cần gọi ngay số cấp cứu y tế 115 hoặc khẩn trương chuyển bệnh nhân đến bệnh viện có chuyên khoa đột quỵ. Người hỗ trợ cần ghi nhớ chính xác mốc thời gian người bệnh xuất hiện triệu chứng bất thường đầu tiên.

Các bước sơ cứu an toàn cho người nghi ngờ đột quỵ tại nhà

• Ngay khi nghi ngờ người thân bị đột quỵ, điều quan trọng nhất là giữ bình tĩnh và thực hiện đúng các thao tác sau.
• Đầu tiên, gọi cấp cứu 115 ngay lập tức để xe cứu thương chuyên dụng đến hỗ trợ. Trong lúc chờ đợi, đặt bệnh nhân nằm ở nơi thoáng khí, yên tĩnh, trên mặt phẳng an toàn. Nâng cao đầu người bệnh khoảng 30 độ so với thân mình nếu bệnh nhân còn tỉnh táo, giúp tạo thuận lợi cho hồi lưu tĩnh mạch não.
• Nếu người bệnh có biểu hiện buồn nôn, nôn ói hoặc ý thức suy giảm, hãy xoay toàn thân người bệnh sang tư thế nằm nghiêng an toàn. Tư thế này giúp đường thở thông thoáng, dịch đờm dãi hoặc chất nôn tự chảy ra ngoài, ngăn ngừa biến chứng hít sặc nguy hiểm vào phổi.
• Nới lỏng trang phục, cà vạt, thắt lưng, tháo bỏ răng giả nếu có để người bệnh dễ thở. Theo dõi sát nhịp thở và mạch đập. Tuyệt đối không cho bệnh nhân ăn uống bất kỳ thứ gì, kể cả nước lọc hay sữa, vì phản xạ nuốt có thể bị liệt đột ngột dẫn đến nghẹt thở.

Sai lầm nguy hiểm cần tránh khi xử trí đột quỵ tại nhà

• Trong thực tế, nhiều quan niệm dân gian sai lệch có thể gây nguy hiểm nghiêm trọng đến tính mạng người bệnh đột quỵ. Cần tránh tuyệt đối các hành vi sau.
• Không chích máu ở đầu ngón tay hoặc dái tai: Biện pháp này hoàn toàn không có cơ sở khoa học, không giúp hạ huyết áp hay giải phóng cục máu đông, ngược lại còn gây đau đớn, kích thích phản xạ co mạch khiến huyết áp tăng vọt và làm chậm trễ thời gian vàng cấp cứu.
• Không tự ý cho uống thuốc: Rất nhiều gia đình vội vàng cho bệnh nhân uống thuốc hạ huyết áp, thuốc chống đông máu hoặc các loại viên hoàn an cung truyền miệng. Đột quỵ bao gồm cả nhồi máu và xuất huyết não; việc hạ áp đột ngột hoặc dùng thuốc chống đông khi chưa có kết quả chụp cắt lớp vi tính sọ não có thể làm trầm trọng thêm tình trạng chảy máu não, dẫn đến tử vong.
• Không cạo gió, bấm huyệt mạnh: Các tác động vật lý này gây căng thẳng thần kinh và làm bầm dập mô mềm, che lấp các dấu hiệu thần kinh thực sự của bệnh nhân.

Các phương pháp điều trị y khoa chuyên sâu tại bệnh viện

• Tại các trung tâm y tế chuyên khoa, bác sĩ sẽ tiến hành chụp cắt lớp vi tính hoặc chụp cộng hưởng từ sọ não để xác định bản chất tổn thương là nhồi máu hay xuất huyết não.
• Đối với đột quỵ nhồi máu não cấp: Bệnh nhân đến trong khung giờ vàng, thường dưới 4,5 giờ từ lúc khởi phát, có thể được chỉ định dùng thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch nhằm làm tan cục máu đông. Trường hợp tắc mạch máu lớn, bác sĩ can thiệp thần kinh có thể thực hiện thủ thuật lấy huyết khối bằng dụng cụ cơ học qua ống thông trong vòng 6 đến 24 giờ tùy trường hợp cụ thể.
• Đối với đột quỵ xuất huyết não: Mục tiêu chính là kiểm soát huyết áp tối ưu, đảo ngược tác dụng của các thuốc chống đông máu nếu có, kiểm soát áp lực nội sọ và hồi sức thần kinh tích cực. Trường hợp khối máu tụ lớn đe dọa chèn ép thân não, phẫu thuật mở hộp sọ giải áp hoặc kẹp túi phình mạch vỡ có thể được xem xét.
• Sau giai đoạn cấp cứu, bệnh nhân được theo dõi tại đơn vị hồi sức đột quỵ để phòng ngừa biến chứng viêm phổi, loét tì đè và bắt đầu phục hồi chức năng vận động sớm.

Lưu ý an toàn

Thời gian chính là não bộ. Mỗi phút trì hoãn trong cấp cứu đột quỵ đều làm tăng diện tích mô não bị hoại tử không thể phục hồi. Mọi thông tin hướng dẫn sơ cứu chỉ nhằm duy trì thông thoáng đường thở và hạn chế chấn thương thứ phát trong lúc chờ nhân viên y tế đến hỗ trợ, hoàn toàn không thay thế cho can thiệp y khoa chuyên môn. Tuyệt đối không chờ đợi người bệnh tự hồi phục hay tự ý dùng thuốc truyền miệng tại nhà. Luôn liên hệ đường dây nóng cấp cứu 115 để được hướng dẫn chuyên môn và vận chuyển an toàn.

Tóm tắt

Nhận diện sớm các dấu hiệu đột quỵ não qua quy tắc FAST và nắm vững kỹ năng sơ cứu đúng cách là chìa khóa bảo vệ tính mạng cho người bệnh. Bằng việc tránh xa các mẹo dân gian nguy hiểm và nhanh chóng đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế có chuyên khoa đột quỵ trong khung giờ vàng, người bệnh sẽ có cơ hội tối đa được cứu sống và phục hồi chức năng vận động toàn diện.