Cách sơ cứu và chăm sóc ban đầu khi bị sốt xuất huyết

Sơ cứu sốt xuất huyết là gì?

Sốt xuất huyết do muỗi vằn Aedes truyền virus Dengue vào cơ thể, thường khởi phát đột ngột với triệu chứng sốt cao liên tục đi kèm đau đầu dữ dội, đau nhức hốc mắt và mỏi cơ khớp. Trong bối cảnh chăm sóc ban đầu tại nhà, khái niệm sơ cứu sốt xuất huyết không phải là biện pháp điều trị dứt điểm mầm bệnh, mà là chuỗi các thao tác hỗ trợ y tế cơ bản nhằm giảm bớt sự khó chịu, duy trì thể tích tuần hoàn và theo dõi sát sao diễn biến sức khỏe của người bệnh. Do bệnh chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu, quá trình chăm sóc đòi hỏi sự thận trọng cao độ, tuyệt đối tuân thủ hướng dẫn chuyên môn và không tự ý áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học.

Hạ sốt an toàn và kiểm soát thân nhiệt đúng cách

Khi phát hiện người thân có biểu hiện sốt cao liên tục đột ngột, việc đầu tiên cần thực hiện là giúp người bệnh hạ nhiệt an toàn. Thuốc hạ sốt được khuyến cáo ưu tiên lựa chọn trong trường hợp này là paracetamol đơn chất, sử dụng với liều lượng phù hợp theo cân nặng và tuân thủ đúng khoảng cách tối thiểu giữa các lần dùng dưới sự tư vấn của nhân viên y tế. Tuyệt đối không sử dụng aspirin, ibuprofen hay các thuốc kháng viêm không steroid khác vì các hoạt chất này ức chế kết tập tiểu cầu, làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa dữ dội và đe dọa tính mạng người bệnh.

Bên cạnh việc dùng thuốc theo chỉ dẫn, người chăm sóc nên cho người bệnh nằm nghỉ ở nơi thoáng khí, mặc quần áo rộng rãi, mỏng nhẹ và thấm hút mồ hôi tốt. Có thể kết hợp lau mát cơ thể bằng khăn mềm nhúng nước ấm ở các vùng có nhiều mạch máu lớn như trán, nách và bẹn để hỗ trợ giải nhiệt tự nhiên. Không dùng nước đá lạnh hoặc cồn để lau người vì có thể gây co mạch ngoại vi, làm nhiệt độ cơ thể khó thoát ra ngoài và khiến tình trạng sốt trở nên trầm trọng hơn.

Bù nước và điện giải đường uống tích cực

Sốt cao kéo dài kèm theo tình trạng thoát huyết tương qua thành mạch khiến người bệnh sốt xuất huyết rất dễ rơi vào trạng thái mất nước và rối loạn điện giải. Do đó, việc bù dịch kịp thời qua đường uống là bước sơ cứu chăm sóc tại nhà có ý nghĩa sống còn. Dung dịch oresol là lựa chọn tối ưu, cần được pha đúng chuẩn tỷ lệ thể tích nước theo chỉ dẫn trên bao bì, không tự ý pha quá đặc hoặc quá loãng vì có thể gây rối loạn điện giải nguy hiểm cho não bộ và tim mạch.

Nên khuyến khích người bệnh uống từng ngụm nhỏ, chia thành nhiều lần trong ngày thay vì uống một lượng lớn cùng lúc để hạn chế kích thích dạ dày gây nôn ói. Ngoài dung dịch oresol, có thể bổ sung thêm nước dừa tươi, nước cam, nước chanh hoặc nước cháo loãng nấu cùng chút muối để cung cấp thêm khoáng chất và năng lượng. Tuyệt đối không tự ý mời nhân viên y tế không chuyên đến truyền dịch tại nhà, bởi việc truyền dịch không có chỉ định và không được kiểm soát tốc độ có thể dẫn đến quá tải thể tích tuần hoàn, phù phổi cấp và suy tim cấp tính.

Chế độ nghỉ ngơi và dinh dưỡng hỗ trợ hồi phục

Cơ thể người bệnh trong những ngày đầu nhiễm virus Dengue thường rất suy nhược, mệt mỏi rã rời và đau nhức cơ khớp toàn thân. Người bệnh cần được nghỉ ngơi hoàn toàn tại giường, tránh vận động gắng sức hay làm việc căng thẳng để giảm thiểu tiêu hao năng lượng và bảo vệ thành mạch đang suy yếu. Không gian phòng nghỉ cần được giữ sạch sẽ, thoáng mát nhưng tránh gió lùa trực tiếp và nên mắc màn cẩn thận cả ngày lẫn đêm để phòng tránh muỗi vằn đốt lây truyền mầm bệnh cho người xung quanh.

Về chế độ ăn uống, nên ưu tiên các món ăn mềm, lỏng, dễ tiêu hóa như cháo thịt nạc, súp gà hoặc canh củ quả hầm nhừ, chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày để người bệnh dễ hấp thu. Cần tránh các loại thực phẩm hoặc nước uống có màu đỏ, nâu hoặc đen thẫm như nước ngọt có gas, sô cô la hay tiết canh, vì nếu người bệnh bị nôn ói hoặc đi ngoài ra chất thải có màu sẫm, bác sĩ sẽ rất khó phân biệt giữa màu của thức ăn với tình trạng xuất huyết tiêu hóa nghiêm trọng.

Theo dõi sát sao các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm

Diễn tiến của bệnh sốt xuất huyết thường có giai đoạn nguy hiểm rơi vào khoảng ngày thứ ba đến ngày thứ bảy tính từ khi khởi phát sốt. Đáng lưu ý, đây là thời điểm người bệnh có thể bắt đầu hạ sốt, khiến nhiều người lầm tưởng bệnh đã thuyên giảm nhưng thực chất hiện tượng thoát huyết tương và giảm tiểu cầu lại đang diễn ra mạnh mẽ nhất. Người nhà cần theo dõi sát sao tri giác, nhịp thở, lượng nước tiểu và màu sắc da của người bệnh để nhận diện sớm các biến chứng đe dọa tính mạng.

Cần đưa người bệnh đến ngay bệnh viện hoặc phòng cấp cứu gần nhất nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng như: đau bụng dữ dội liên tục hoặc đau tăng nhiều ở vùng hạ sườn phải, nôn ói nhiều lần trong ngày, li bì, bứt rứt, vật vã, tay chân lạnh ẩm, vã mồ hôi, tiểu ít rõ rệt. Ngoài ra, các biểu hiện xuất huyết niêm mạc như chảy máu cam khó cầm, chảy máu chân răng tự nhiên, nôn ra máu, đi ngoài phân đen như bã cà phê hoặc xuất huyết âm đạo bất thường cũng là tín hiệu cấp cứu khẩn cấp không được phép trì hoãn.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin hướng dẫn chăm sóc ban đầu chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe, không thay thế cho chẩn đoán và phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Tuyệt đối không cạo gió, cắt lể, giật gió hay cho người bệnh dùng các bài thuốc lá dân gian không rõ nguồn gốc. Khi người bệnh có bất kỳ biểu hiện mệt mỏi tăng dần hoặc dấu hiệu bất thường, cần liên hệ ngay với cơ sở y tế gần nhất.

Tóm tắt

Sơ cứu và chăm sóc người bệnh sốt xuất huyết tại nhà cần tập trung vào hạ sốt an toàn, bù đủ dịch và quan sát sát sao các thay đổi trên cơ thể. Việc phát hiện sớm dấu hiệu nguy hiểm và liên hệ kịp thời với cơ sở y tế đóng vai trò quyết định giúp hạn chế biến chứng nguy hiểm.