Cách phân biệt cam thảo bắc và cam thảo nam trong sử dụng y học cổ truyền

Phân biệt cam thảo bắc và cam thảo nam là gì?

Cam thảo từ lâu đã được nhân dân ta sử dụng làm dược liệu bồi bổ và thức uống thanh nhiệt. Tên gọi cam thảo bắt nguồn từ chữ Hán, trong đó cam nghĩa là ngọt và thảo nghĩa là cỏ, chỉ các loài cây có vị ngọt tự nhiên. Tuy nhiên, trên thị trường thảo dược hiện nay tồn tại hai vị thuốc riêng biệt là cam thảo bắc và cam thảo nam. Cam thảo bắc là rễ của cây thân thảo lâu năm bản địa tại các vùng ôn đới như Trung Quốc, Mông Cổ, có giá trị dược liệu cao và lịch sử sử dụng hàng ngàn năm trong các bài thuốc kinh điển. Trong khi đó, cam thảo nam là loài cỏ mọc hoang dã rất phổ biến ở các vùng nhiệt đới, trong đó có toàn bộ các tỉnh thành Việt Nam. Việc hiểu rõ bản chất từng vị thảo mộc giúp phát huy tối đa lợi ích trị liệu và đảm bảo tính an toàn cho sức khỏe.

Đặc điểm nhận dạng tự nhiên và hình thái dược liệu

Cam thảo bắc có tên khoa học chủ yếu là Glycyrrhiza uralensis hoặc Glycyrrhiza glabra, thuộc họ Đậu (Fabaceae). Bộ phận dùng làm thuốc là rễ và thân rễ được phơi hoặc sấy khô. Phiến thuốc sau khi thái lát thường có dạng tròn hoặc bầu dục, đường kính từ nửa centimet đến vài centimet. Mặt ngoài vỏ có màu nâu đỏ hoặc nâu sẫm với các nếp nhăn dọc rõ rệt. Mặt cắt ngang cho thấy lớp bần mỏng, phần mô mềm màu vàng nhạt hoặc vàng ngà với các tia tủy hình nan hoa bánh xe đặc trưng. Dược liệu có mùi thơm nhẹ, vị ngọt đậm đà và lưu lại lâu ở cuống họng.

Ngược lại, cam thảo nam có tên khoa học là Scoparia dulcis, thuộc họ Mã đề (Plantaginaceae) hoặc trước đây xếp vào họ Hoa mõm chó (Scrophulariaceae). Đây là loài cỏ mọc hoang dạng bụi nhỏ, cao khoảng ba mươi đến tám mươi centimet. Bộ phận dùng là toàn bộ phần trên mặt đất thu hái tươi hoặc phơi khô. Dược liệu gồm các đoạn thân mảnh màu xanh xám, lá nhỏ hình bầu dục mép có răng cưa, kèm theo hoa nhỏ màu trắng mọc ở kẽ lá và quả nang hình cầu chứa nhiều hạt li ti. Vị của cam thảo nam ngọt thanh, mát nhẹ, không ngọt đậm và gắt như cam thảo bắc.

Khác biệt về thành phần hóa học và hoạt chất chính

Sự khác nhau cơ bản giữa hai dược liệu bắt nguồn từ thành phần hoạt chất sinh học bên trong mỗi loài thực vật. Trong cam thảo bắc, hoạt chất chủ đạo được nghiên cứu nhiều nhất là glycyrrhizin, một saponin triterpen có độ ngọt gấp hàng chục lần đường saccharose. Ngoài ra, rễ cam thảo bắc còn chứa phong phú các hợp chất flavonoid như liquiritin, isoliquiritin, glabridin và formononetin. Các hợp chất này mang lại tác dụng kháng viêm, chống loét dạ dày, bảo vệ niêm mạc và chống oxy hóa mạnh mẽ.

Trong khi đó, cam thảo nam không chứa hoạt chất glycyrrhizin mà đặc trưng bởi nhóm hợp chất diterpenoid như scopadulcic acid, scopadiol và các flavonoid như scutellarein, apigenin. Vị ngọt thanh của cam thảo nam đến từ các hợp chất tự nhiên khác chứ không phải do glycyrrhizin tạo nên. Nhờ cấu trúc hóa học này, cam thảo nam ít gây ra phản ứng phụ giữ natri và bài tiết kali như thường thấy ở cam thảo bắc, nhưng cũng không sở hữu khả năng bồi bổ và điều hòa các vị thuốc mạnh như rễ cam thảo bắc.

Công dụng y học cổ truyền và ứng dụng trong thực tế

Theo lý luận y học cổ truyền, cam thảo bắc có vị ngọt, tính bình khi dùng sống và tính ấm khi chích mật ong. Dược liệu này quy vào mười hai kinh lạc, có công năng kiện tỳ ích khí, nhuận phế chỉ khái, hoãn cấp chỉ thống, thanh nhiệt giải độc và đặc biệt là vai trò sứ dược giúp điều hòa các vị thuốc trong bài. Trong lâm sàng cổ truyền, cam thảo bắc thường có mặt trong các thang thuốc bổ khí, thuốc trị ho, viêm họng, viêm loét đường tiêu hóa hoặc để làm dịu độc tính của các dược liệu mạnh tính khác.

Trái lại, cam thảo nam có vị ngọt, hơi đắng nhẹ, tính mát. Vị thuốc này quy vào kinh phế, can, tỳ, chủ yếu phát huy công năng thanh nhiệt giải độc, lợi niệu thông lâm, lương huyết chỉ huyết. Nhân dân ta thường dùng cam thảo nam độc vị hoặc phối hợp trong các bài thuốc dân gian trị cảm cúm phong nhiệt, sốt phát ban, viêm họng nhiệt miệng, mụn nhọt lở ngứa, hoặc dùng làm nước giải khát thanh nhiệt vào mùa hè. Dược liệu này không mang chức năng đại bổ tỳ vị hay điều hòa các vị thuốc khác theo cách của cam thảo bắc.

Mẹo thực hành phân biệt nhanh trên thị trường

Để tránh nhầm lẫn khi mua và sử dụng, người tiêu dùng có thể dựa vào một số tiêu chí thực hành đơn giản. Về dạng thành phẩm lưu thông trên thị trường, cam thảo bắc gần như luôn được bán dưới dạng các lát mỏng hình tròn hoặc hình bầu dục cắt ngang từ rễ cây, có màu vàng sáng ở giữa và viền nâu bên ngoài. Trong khi đó, cam thảo nam thường được đóng gói dưới dạng thân cành lá cắt đoạn ngắn khoảng vài centimet, có lẫn lá nhỏ khô và cuống hoa quả.

Về cảm quan hương vị, khi nếm thử một mẩu nhỏ, cam thảo bắc cho vị ngọt đậm, đặc sánh và bám lại trong khoang miệng rất lâu cùng mùi thơm thuốc bắc quen thuộc. Cam thảo nam khi nếm chỉ thấy vị ngọt nhẹ thanh mát ban đầu, sau đó chuyển sang vị nhạt hoặc hơi the đắng của cỏ cây hoang dã. Việc quan sát kỹ hình thái phiến cắt cùng trải nghiệm vị giác sẽ giúp người dùng nhanh chóng phân biệt được hai loại thảo dược này mà không gặp trở ngại.

Lưu ý an toàn

Dù là thảo dược tự nhiên, việc sử dụng cam thảo bắc và cam thảo nam cần tuân thủ liều lượng hợp lý. Cam thảo bắc không nên dùng liên tục kéo dài nhiều tuần mà không có chỉ định từ bác sĩ y học cổ truyền, đặc biệt thận trọng với người mắc bệnh tăng huyết áp, suy tim, bệnh thận mạn tính hoặc phụ nữ có thai. Đối với cam thảo nam, người thể trạng hư hàn, dễ bị tiêu chảy, lạnh bụng cần hạn chế sử dụng với lượng lớn. Khi có bệnh lý mạn tính, người bệnh nên tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi dùng thường xuyên.

Tóm tắt

Cam thảo bắc và cam thảo nam tuy có tên gọi tương đồng nhưng đại diện cho hai dược liệu hoàn toàn khác biệt từ nguồn gốc thực vật đến công năng y học. Việc nhận biết chính xác đặc tính hình thái giúp người dân sử dụng đúng mục đích, tối ưu hóa lợi ích hỗ trợ sức khỏe. Khi cần dùng dược liệu phối hợp điều trị bệnh lý, người dân nên tham khảo ý kiến của thầy thuốc y học cổ truyền để đảm bảo hiệu quả và an toàn.