Cách giải ngộ độc paracetamol và các bước xử trí y tế cần biết

Giải ngộ độc paracetamol là gì?

Ngộ độc paracetamol xảy ra khi lượng thuốc hấp thu vượt quá khả năng chuyển hóa và đào thải thông thường của gan. Bình thường, phần lớn paracetamol được chuyển hóa thành các hợp chất an toàn qua gan, chỉ một lượng nhỏ tạo thành chất trung gian độc hại là NAPQI và chất này lập tức được trung hòa bởi chất chống oxy hóa glutathione nội sinh.

Khi lượng paracetamol đưa vào quá lớn, kho dự trữ glutathione tại gan bị cạn kiệt nhanh chóng. Chất độc NAPQI tích tụ tự do sẽ gắn kết với các protein cấu trúc trong tế bào gan, gây tổn thương màng tế bào và dẫn đến hoại tử mô gan diện rộng. Tình trạng này có thể khởi phát âm thầm với các triệu chứng mơ hồ như buồn nôn, mệt mỏi, chán ăn trong những giờ đầu, trước khi tiến triển sang giai đoạn tổn thương gan nghiêm trọng với biểu hiện vàng da, đau hạ sườn phải và rối loạn đông máu.

Các bước xử trí ban đầu khi nghi ngờ ngộ độc paracetamol

Khi phát hiện một người uống quá liều paracetamol, ưu tiên hàng đầu là gọi cấp cứu 115 hoặc khẩn trương đưa người bệnh đến bệnh viện gần nhất. Trong thời gian chờ đợi, cần giữ người bệnh ở tư thế nằm nghiêng an toàn nếu họ có biểu hiện lơ mơ hoặc nôn mửa để tránh nguy cơ sặc chất nôn vào đường thở.

Gia đình cần thu thập toàn bộ vỏ thuốc, vỉ thuốc, chai siro hoặc các chế phẩm đã dùng cùng thời điểm ước tính người bệnh đã uống để mang theo đến cơ sở y tế. Những thông tin này giúp bác sĩ xác định chính xác liều lượng hoạt chất đưa vào cơ thể, thời gian tiếp xúc và đưa ra phác đồ cấp cứu thích hợp nhất mà không phải mất thời gian phỏng đoán.

Cơ chế và vai trò của thuốc giải độc đặc hiệu N-acetylcysteine

Biện pháp giải độc đặc hiệu quan trọng nhất trong y khoa đối với quá liều paracetamol là sử dụng hoạt chất N-acetylcysteine. Khi paracetamol vào cơ thể với lượng quá lớn, chất chuyển hóa độc hại NAPQI sẽ làm cạn kiệt glutathione dự trữ ở gan, dẫn đến phá hủy tế bào gan. N-acetylcysteine hoạt động như một tiền chất giúp cơ thể tổng hợp lại glutathione, nhanh chóng trung hòa NAPQI và ngăn chặn hoại tử gan tiến triển.

Thuốc giải độc này có thể được bác sĩ chỉ định qua đường uống hoặc đường truyền tĩnh mạch tùy thuộc vào tình trạng tri giác của người bệnh, mức độ tổn thương tiêu hóa và khả năng dung nạp. Hiệu quả bảo vệ gan đạt mức tối đa khi N-acetylcysteine được bắt đầu trong vòng 8 giờ đầu sau khi uống thuốc quá liều. Dù vậy, sau mốc thời gian này, việc dùng thuốc giải độc vẫn được cân nhắc để giảm bớt mức độ suy gan và hạn chế nguy cơ tử vong.

Quy trình theo dõi và điều trị hỗ trợ tại cơ sở y tế

Bên cạnh việc dùng chất đối kháng N-acetylcysteine, bệnh nhân ngộ độc paracetamol sẽ được áp dụng các biện pháp hỗ trợ và khử nhiễm đường tiêu hóa nếu đến viện sớm. Rửa dạ dày hoặc dùng than hoạt tính có thể được bác sĩ cân nhắc trong vòng vài giờ đầu sau khi nuốt thuốc nhằm ngăn chặn paracetamol tiếp tục hấp thu vào hệ tuần hoàn.

Trong suốt quá trình nằm viện, người bệnh được theo dõi sát sao các chỉ số men gan bao gồm AST và ALT, chỉ số đông máu bilirubin, cùng chức năng thận. Nếu phát hiện sớm và điều trị đúng phác đồ, hầu hết các trường hợp ngộ độc paracetamol đều phục hồi tốt mà không để lại di chứng gan mạn tính. Đối với các ca ngộ độc nặng diễn tiến suy gan cấp tính đe dọa tính mạng, người bệnh sẽ được chuyển tới các đơn vị hồi sức tích cực để lọc máu hoặc hội chẩn ghép gan khẩn cấp.

Cách phòng ngừa nguy cơ quá liều paracetamol trong sinh hoạt

Nguy cơ ngộ độc paracetamol chủ yếu bắt nguồn từ việc sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc khác nhau có cùng hoạt chất mà không hay biết, chẳng hạn như phối hợp thuốc cảm cúm, thuốc giảm ho và thuốc giảm đau. Để phòng ngừa, người dùng luôn phải đọc kỹ bảng thành phần của tất cả các chế phẩm thuốc không kê đơn trước khi uống.

Người có bệnh lý gan từ trước, người nghiện rượu mạn tính hoặc người bị suy dinh dưỡng nặng có ngưỡng chịu đựng paracetamol thấp hơn người bình thường, do đó cần phải hết sức cẩn trọng và tham khảo ý kiến chuyên môn y tế trước khi dùng. Việc bảo quản thuốc trong các hộp đựng riêng biệt, có dán nhãn rõ ràng và đặt ngoài tầm với của trẻ nhỏ cũng là giải pháp thiết yếu để tránh tai nạn ngộ độc đáng tiếc trong gia đình.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe và không thay thế cho các can thiệp y tế chuyên sâu. Khi nghi ngờ ngộ độc paracetamol, người nhà tuyệt đối không tự mua thuốc giải độc để uống tại nhà, không dùng các bài thuốc nam hay mẹo dân gian truyền miệng. Mọi can thiệp dùng thuốc giải độc và theo dõi suy gan bắt buộc phải được thực hiện tại bệnh viện có đầy đủ phương tiện cấp cứu.

Tóm tắt

Ngộ độc paracetamol là một tình huống y khoa khẩn cấp nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu được phát hiện và tiếp cận y tế sớm. Biện pháp giải độc đặc hiệu chỉ thực sự an toàn và hiệu quả khi được thực hiện tại bệnh viện dưới sự theo dõi của bác sĩ. Người bệnh tuyệt đối không tự áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng để tránh làm chậm trễ thời gian vàng trong cấp cứu.