Các nguyên nhân gây liệt dây thanh quản và cách nhận biết

Nguyên nhân gây liệt dây thanh quản là gì?

Dây thanh quản là hai dải cơ và niêm mạc hình chữ V nằm bên trong thanh quản, có nhiệm vụ rung động để tạo ra âm thanh khi nói và đóng mở nhịp nhàng nhằm điều hòa luồng không khí hít thở cũng như ngăn thức ăn rơi vào khí quản. Khi các dây thần kinh điều khiển nhóm cơ này bị tổn thương, dây thanh sẽ không thể khép kín hoặc mở rộng như bình thường, dẫn đến hiện tượng liệt dây thanh quản.

Tùy theo vị trí tổn thương, bệnh có thể xảy ra ở một bên hoặc cả hai bên. Liệt dây thanh quản một bên thường gây khàn giọng, hụt hơi khi nói và dễ sặc thức ăn lỏng. Trong khi đó, liệt dây thanh quản hai bên là tình trạng nghiêm trọng hơn rất nhiều, có thể gây khó thở dữ dội, thở rít thanh quản và đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu đường thở bị hẹp nặng. Hiểu rõ cấu trúc và cơ chế bệnh sinh là bước đầu tiên để nhận diện các căn nguyên dẫn đến tình trạng suy giảm vận động này.

Tổn thương thần kinh sau phẫu thuật vùng cổ và ngực

Can thiệp ngoại khoa là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến liệt dây thanh quản. Dây thần kinh thanh quản quặt ngược có đường đi khá dài và phức tạp, bắt đầu từ nền sọ, đi xuống vùng ngực rồi quay ngược trở lên để chi phối vận động thanh quản. Do nằm sát các cơ quan trọng yếu, dây thần kinh này rất dễ bị kéo căng, đè ép hoặc vô tình cắt phải trong các cuộc mổ.

Các phẫu thuật có nguy cơ cao bao gồm cắt bỏ tuyến giáp, cắt tuyến cận giáp, phẫu thuật nạo vét hạch cổ, phẫu thuật cột sống cổ lối trước hoặc phẫu thuật lồng ngực và thực quản. Ngoài ra, việc đặt ống nội khí quản trong gây mê toàn thân nếu không đúng kỹ thuật hoặc bóng chèn quá căng cũng có thể chèn ép các nhánh thần kinh nhỏ, dẫn đến tê liệt dây thanh tạm thời hoặc vĩnh viễn.

Khối u chèn ép đường đi của dây thần kinh thanh quản

Sự xuất hiện và phát triển của các khối u lành tính hoặc ác tính dọc theo lộ trình của dây thần kinh phế vị và dây thần kinh quặt ngược là nguyên nhân quan trọng gây liệt dây thanh âm. Khi khối u tăng dần kích thước, nó sẽ xâm lấn trực tiếp hoặc chèn ép liên tục, làm gián đoạn tín hiệu dẫn truyền xung động thần kinh đến các cơ thanh quản.

Những bệnh lý ác tính thường gặp liên quan đến cơ chế này bao gồm ung thư tuyến giáp xâm lấn, ung thư thực quản, ung thư phổi đặc biệt là khối u tại đỉnh phổi, hoặc khối u trung thất. Bên cạnh đó, các khối u vùng vòm họng, khối u cuộn cảnh hoặc hạch bạch huyết di căn vùng cổ cũng có thể gây áp lực lên dây thần kinh. Tình trạng khàn tiếng kéo dài không rõ nguyên nhân đôi khi chính là dấu hiệu đầu tiên cảnh báo khối u tiềm ẩn trong lồng ngực hoặc vùng cổ.

Chấn thương thực thể và các bệnh lý mạch máu trung thất

Chấn thương tác động trực tiếp vào vùng cổ hoặc ngực do tai nạn giao thông, tai nạn sinh hoạt hay vết thương xuyên thấu có thể làm đụng dập, rách đứt dây thần kinh thanh quản quặt ngược hoặc làm vỡ sụn thanh quản. Chấn thương kín vùng cổ cũng có thể tạo thành khối máu tụ lớn, gián tiếp chèn ép các cấu trúc thần kinh lân cận.

Ngoài chấn thương, các dị dạng hoặc bệnh lý tim mạch tại lồng ngực cũng là căn nguyên cần lưu ý. Điển hình là hội chứng Ortner, hiện tượng dây thần kinh thanh quản quặt ngược bên trái bị chèn ép giữa động mạch chủ và động mạch phổi do phình động mạch chủ ngực hoặc tâm nhĩ trái giãn to trong bệnh hẹp van hai lá. Sự suy giảm tưới máu hoặc tổn thương mạch máu nuôi dưỡng thần kinh cũng làm tăng nguy cơ thoái hóa sợi trục.

Ảnh hưởng từ nhiễm virus và bệnh lý thần kinh hệ thống

Một số trường hợp liệt dây thanh quản xuất hiện đột ngột sau đợt viêm đường hô hấp trên do nhiễm virus như Herpes simplex, Epstein-Barr virus, Cytomegalovirus hoặc virus cúm. Tình trạng viêm dây thần kinh sau nhiễm trùng khiến các sợi trục bị phù nề hoặc tổn thương vỏ myelin, làm mất khả năng dẫn truyền vận động tạm thời.

Bên cạnh đó, các bệnh lý thần kinh mạn tính và thoái hóa hệ thần kinh trung ương cũng có thể gây suy giảm chức năng thanh quản. Những bệnh cảnh như tai biến mạch máu não, bệnh xơ cứng cột bên teo cơ, bệnh Parkinson hay nhược cơ đều có thể ảnh hưởng đến các nhân vận động tại thân não hoặc mối nối thần kinh cơ. Những trường hợp này thường đi kèm rối loạn nuốt và suy giảm chức năng vận động ở các cơ quan khác.

Tình trạng liệt dây thanh quản tự phát không rõ nguyên nhân

Trong thực hành lâm sàng Tai Mũi Họng, có một tỷ lệ bệnh nhân được chẩn đoán liệt dây thanh quản tự phát sau khi đã thực hiện đầy đủ các thăm dò cận lâm sàng chuyên sâu mà không phát hiện tổn thương khối u hay tiền sử phẫu thuật, chấn thương. Tình trạng này thường được quy kết cho các đợt viêm dây thần kinh thầm lặng hoặc rối loạn vi tuần hoàn cục bộ nuôi dưỡng dây thần kinh.

Phần lớn các trường hợp liệt tự phát xảy ra ở một bên dây thanh và có thể tự hồi phục một phần hoặc hoàn toàn sau vài tháng theo dõi kết hợp với tập luyện giọng nói. Tuy nhiên, việc chẩn đoán liệt tự phát đòi hỏi bác sĩ phải loại trừ cẩn thận mọi nguyên nhân ác tính tiềm ẩn bằng các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh hiện đại như chụp cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ.

Lưu ý an toàn

Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý chẩn đoán hoặc tự ý sử dụng các loại thuốc nam, thảo dược truyền miệng hay kháng sinh khi bị khàn tiếng kéo dài. Liệt dây thanh quản có thể là dấu hiệu cảnh báo của bệnh lý ác tính nguy hiểm vùng cổ và ngực. Khi xuất hiện triệu chứng khàn giọng trên hai tuần, nuốt sặc thường xuyên, hụt hơi hoặc khó thở, cần đến ngay các cơ sở y tế có chuyên khoa Tai Mũi Họng để nội soi thanh quản và thực hiện các chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu, tránh để bệnh diễn tiến nặng gây biến chứng suy hô hấp.

Tóm tắt

Liệt dây thanh quản bắt nguồn từ nhiều nhóm nguyên nhân phức tạp, từ tai biến phẫu thuật, chấn thương, nhiễm trùng đến khối u chèn ép hoặc bệnh lý thần kinh. Việc nhận biết sớm căn nguyên và thăm khám y khoa kịp thời giúp nâng cao hiệu quả phục hồi giọng nói và ngăn ngừa nguy cơ đe dọa đường thở. Người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa để có lộ trình theo dõi và can thiệp an toàn nhất.