Các nguyên nhân gây hôn mê thường gặp và cách xử trí ban đầu

Nguyên nhân gây hôn mê là gì?

Hôn mê được định nghĩa trong y khoa là mức độ rối loạn tri giác nặng nề nhất, khi người bệnh hoàn toàn mất nhận thức về bản thân cũng như môi trường xung quanh. Khác với giấc ngủ sinh lý, một người bị hôn mê không thể bị đánh thức bởi âm thanh lớn, lay lắc hay các kích thích gây đau đớn. Mắt của người bệnh thường nhắm nghiền, mất các phản xạ tự nhiên và các cử động tự chủ bị ức chế hoàn toàn.

Cơ chế bệnh sinh bắt nguồn từ sự tổn thương lan tỏa ở cả hai bán cầu đại não hoặc sự gián đoạn cấu trúc lưới hoạt hóa nằm tại thân não. Thang điểm hôn mê Glasgow thường được các bác sĩ chuyên khoa cấp cứu sử dụng để đánh giá nhanh mức độ suy giảm ý thức. Bất kỳ trường hợp hôn mê nào cũng là một tình trạng khẩn cấp cần đưa ngay đến bệnh viện.

Nhóm nguyên nhân do tổn thương thực thể tại não bộ

Các tổn thương thực thể trực tiếp tác động lên mô não là nguyên nhân phổ biến gây hôn mê cấp tính. Điển hình nhất là chấn thương sọ não do tai nạn giao thông hoặc va đập mạnh, gây dập não, xuất huyết nội sọ và tăng áp lực nội sọ đột ngột, chèn ép nhu mô não và thân não. Bên cạnh đó, tai biến mạch máu não bao gồm nhồi máu não diện rộng và xuất huyết não làm gián đoạn dòng máu nuôi dưỡng tế bào thần kinh, dẫn đến phù não lan tỏa. Các khối u não kích thước lớn hoặc tình trạng áp xe não cũng có thể gây chèn ép hệ thống lưới hoạt hóa ở thân não, khiến người bệnh suy giảm dần tri giác và rơi vào trạng thái mất ý thức.

Nhóm nguyên nhân do rối loạn chuyển hóa và nội tiết

Tế bào não cần được cung cấp liên tục oxy và glucose để duy trì hoạt động bình thường. Hạ đường huyết là nguyên nhân chuyển hóa thường gặp nhất, hay xảy ra ở người bệnh đái tháo đường sử dụng quá liều insulin hoặc thuốc hạ đường huyết. Khi nồng độ glucose trong máu giảm quá thấp, não bộ bị thiếu năng lượng và nhanh chóng rơi vào hôn mê nếu không được bù đường kịp thời. Ngược lại, tình trạng tăng áp lực thẩm thấu máu hoặc nhiễm toan ceton do đái tháo đường mất kiểm soát cũng gây suy giảm tri giác nghiêm trọng. Ngoài ra, suy gan giai đoạn nặng gây bệnh não gan do ứ đọng amoniac, hoặc suy thận mạn tiến triển gây hội chứng ure huyết cao đều làm nhiễm độc hệ thần kinh.

Tình trạng thiếu oxy não, ngộ độc cấp và nhiễm trùng

Tế bào thần kinh sẽ tổn thương không thể hồi phục nếu thiếu oxy trong vài phút. Ngừng tuần hoàn do nhồi máu cơ tim, rối loạn nhịp tim ác tính, ngạt thở, đuối nước hoặc ngộ độc khí carbon monoxide đều cắt đứt nguồn oxy lên não, gây hôn mê sâu. Bên cạnh đó, ngộ độc cấp do dùng quá liều các chất ức chế thần kinh trung ương như thuốc ngủ, thuốc an thần, rượu hoặc ma túy làm ức chế trung tâm hô hấp và hệ thống thức tỉnh. Hóa chất bảo vệ thực vật cũng gây nhiễm độc acetylcholin toàn thân dẫn đến co giật và mất tri giác. Ngoài ra, các bệnh lý nhiễm trùng nặng như viêm màng não mủ hoặc viêm não do virus gây sốt cao, tăng áp lực nội sọ và hôn mê nhanh chóng.

Các bước xử trí cấp cứu ban đầu cho người bị hôn mê

Khi phát hiện người bị mất ý thức, việc sơ cứu đúng cách trong những phút đầu có ý nghĩa sống còn. Người hỗ trợ cần gọi ngay cấp cứu 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất, đồng thời kiểm tra an toàn hiện trường và đường thở. Nếu người bệnh ngừng thở, cần tiến hành hồi sinh tim phổi ngay bằng cách ép tim ngoài lồng ngực liên tục. Nếu người bệnh vẫn còn tự thở và không nghi ngờ chấn thương cột sống cổ, hãy đặt họ nằm nghiêng an toàn để tránh tụt lưỡi và hít sặc chất nôn vào phổi. Tuyệt đối không cho người bệnh ăn uống hay nhỏ nước vào miệng. Cần thu thập các vỏ thuốc nghi ngờ xung quanh để cung cấp cho bác sĩ điều trị.

Lưu ý an toàn

Hôn mê là tình trạng cấp cứu khẩn cấp, tuyệt đối không tự điều trị tại nhà hay áp dụng các mẹo dân gian như cạo gió, bấm huyệt hoặc vắt chanh vào miệng người bệnh. Việc đưa bất kỳ dị vật hoặc chất lỏng nào vào miệng người đang mất ý thức rất dễ gây sặc vào khí quản, dẫn đến tắc nghẽn đường thở và tử vong nhanh chóng. Người nhà không tự ý dùng thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Mọi can thiệp y tế cần được thực hiện bởi đội ngũ nhân viên y tế tại bệnh viện.

Tóm tắt

Hôn mê xuất phát từ nhiều nguyên nhân phức tạp như chấn thương, đột quỵ, rối loạn chuyển hóa hay ngộ độc. Nhận biết kịp thời tình trạng mất ý thức và đưa người bệnh đến bệnh viện cấp cứu nhanh nhất là chìa khóa bảo vệ tính mạng. Sự can thiệp sớm của các bác sĩ chuyên khoa giúp giảm thiểu tổn thương não và hạn chế di chứng thần kinh lâu dài.