Các loại thuốc có thể làm tăng huyết áp và những điều cần lưu ý

Thuốc làm tăng huyết áp là gì?

Tăng huyết áp do thuốc là hiện tượng trị số huyết áp tâm thu hoặc huyết áp tâm trương tăng lên sau khi người bệnh sử dụng một số dược chất điều trị. Tình trạng này có thể xuất hiện ở người có mức huyết áp hoàn toàn bình thường trước đó, hoặc làm trầm trọng thêm căn bệnh tăng huyết áp mạn tính đang được điều trị ổn định. Các loại thuốc này làm thay đổi chỉ số huyết áp thông qua nhiều cơ chế sinh học khác nhau, phổ biến nhất là gây co thắt hệ thống tiểu động mạch, làm suy giảm chức năng bài tiết muối nước của thận hoặc kích hoạt phản ứng của hệ thần kinh giao cảm.

Mức độ tăng huyết áp phụ thuộc vào loại hoạt chất, thời gian điều trị, liều dùng hàng ngày cũng như yếu tố cơ địa và bệnh lý nền của từng cá nhân. Hiểu rõ tác động của các nhóm thuốc đối với chỉ số huyết áp giúp người bệnh nâng cao cảnh giác, dùng thuốc an toàn và hạn chế tối đa những tương tác bất lợi cho hệ tim mạch.

Thuốc giảm đau chống viêm không steroid

Các thuốc chống viêm không steroid như ibuprofen, naproxen, diclofenac và celecoxib thường được sử dụng phổ biến nhằm giảm đau cơ xương khớp hoặc hạ sốt. Tuy nhiên, cơ chế tác động của nhóm thuốc này là ức chế enzyme cyclooxygenase, làm suy giảm sự tổng hợp prostaglandin tự nhiên tại thận. Prostaglandin đóng vai trò giãn mạch và hỗ trợ quá trình bài tiết natri qua nước tiểu.

Khi lượng prostaglandin bị suy giảm, thận sẽ tăng cường giữ muối và nước trong cơ thể, đồng thời sức cản của mạng lưới mạch máu ngoại biên gia tăng, dẫn đến hiện tượng tăng huyết áp. Ở những bệnh nhân đang điều trị bệnh tăng huyết áp mạn tính, việc sử dụng các thuốc chống viêm không steroid kéo dài còn có thể làm suy giảm đáng kể hiệu lực hạ áp của các nhóm thuốc ức chế men chuyển và thuốc chẹn thụ thể angiotensin.

Thuốc co mạch điều trị nghẹt mũi và cảm cúm

Nhiều chế phẩm viên uống điều trị cảm cúm hoặc thuốc xịt mũi làm thông thoáng đường thở có chứa các hoạt chất co mạch như pseudoephedrine, phenylephrine hoặc oxymetazoline. Các hoạt chất này tác động trực tiếp lên thụ thể alpha-adrenergic trên thành mạch, giúp co nhỏ các tiểu động mạch tại niêm mạc xoang mũi, từ đó giảm tình trạng sưng nề và ngạt mũi nhanh chóng.

Dù mang lại cảm giác dễ thở tức thì, tác động co mạch của các dược chất này không khu trú hoàn toàn tại mũi mà có thể đi vào tuần hoàn chung. Khi toàn bộ mạch máu ngoại vi co lại, sức cản mạch máu tăng lên và tim phải co bóp mạnh hơn để đẩy máu đi nuôi cơ thể, dẫn đến các đợt tăng huyết áp kịch phát. Người có tiền sử bệnh tim mạch hoặc huyết áp cao cần hết sức cẩn trọng khi tự ý lựa chọn các loại thuốc cảm cúm tổng hợp.

Thuốc chống viêm nhóm corticosteroid toàn thân

Corticosteroid đường toàn thân như prednisolone, methylprednisolone và dexamethasone là những dược chất chống viêm và ức chế miễn dịch mạnh mẽ, được chỉ định trong nhiều bệnh lý tự miễn, hen phế quản hoặc đợt cấp viêm khớp. Mặc dù đem lại hiệu quả điều trị thiết yếu, nhóm thuốc này lại có cấu trúc và hoạt tính tương tự hormone cortisol nội sinh do tuyến thượng thận tiết ra.

Khi sử dụng với liều lượng cao hoặc thời gian kéo dài, corticosteroid tác động lên ống thận, kích thích tăng tái hấp thu ion natri và bài tiết kali qua đường tiểu. Tình trạng ứ trệ natri làm tăng áp lực thẩm thấu, kéo theo hiện tượng giữ nước trong lòng mạch, mở rộng thể tích dịch tuần hoàn và gây tăng huyết áp thứ phát. Do đó, người bệnh cần được kiểm tra huyết áp thường xuyên trong suốt đợt điều trị bằng corticosteroid.

Thuốc tránh thai đường uống dạng phối hợp

Thuốc tránh thai đường uống dạng phối hợp chứa estrogen và progestin tổng hợp là một trong những nguyên nhân thường gặp gây tăng chỉ số huyết áp ở phụ nữ trẻ tuổi. Thành phần estrogen khi hấp thu vào cơ thể sẽ kích thích tế bào gan tăng tổng hợp angiotensinogen, một cơ chất quan trọng thúc đẩy hoạt động của hệ renin-angiotensin-aldosterone.

Sự hoạt hóa quá mức của hệ thống nội tiết này dẫn đến tình trạng co thắt các tiểu động mạch và giữ muối nước tại thận. Phần lớn các trường hợp tăng huyết áp do thuốc tránh thai diễn ra âm thầm ở mức độ nhẹ đến trung bình, nhưng nguy cơ biến chứng tim mạch sẽ tăng cao rõ rệt ở những phụ nữ có thói quen hút thuốc lá, người trên 35 tuổi, người thừa cân hoặc người từng có tiền sử tăng huyết áp thai kỳ.

Thuốc ức chế miễn dịch và thuốc tác động thần kinh

Một số thuốc chuyên khoa đặc trị cũng tiềm ẩn nguy cơ làm tăng huyết áp đáng kể mà người bệnh cần lưu ý. Điển hình là các thuốc ức chế miễn dịch nhóm calcineurin như cyclosporine và tacrolimus, thường được chỉ định dự phòng thải ghép tạng hoặc điều trị viêm cầu thận; các hoạt chất này gây co thắt tiểu động mạch vào của thận và làm suy giảm chức năng nội mô mạch máu.

Bên cạnh đó, các thuốc chống trầm cảm nhóm ức chế tái hấp thu serotonin và norepinephrine như venlafaxine hoặc duloxetine có thể kích thích hệ thần kinh giao cảm, làm tăng nhịp tim và tăng huyết áp ngoại biên. Bệnh nhân khi sử dụng những nhóm thuốc này luôn cần tuân thủ lịch tái khám định kỳ và kiểm tra huyết áp thường xuyên theo chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa.

Lưu ý an toàn

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý ngừng uống thuốc, giảm liều hoặc bỏ dở phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa chỉ vì lo ngại tác dụng phụ làm tăng huyết áp, bởi hành động này có thể khiến bệnh lý nền tiến triển nặng hơn. Thay vào đó, hãy duy trì thói quen đo và ghi chép chỉ số huyết áp hàng ngày, đồng thời thông báo cho bác sĩ nếu thấy huyết áp tăng cao liên tục. Trước khi sử dụng thêm bất kỳ thuốc giảm đau, viên cảm cúm hoặc thực phẩm hỗ trợ nào, người bệnh cần tham khảo ý kiến dược sĩ hoặc bác sĩ để kiểm tra tính tương thích và độ an toàn.

Tóm tắt

Hiện tượng tăng huyết áp do tác dụng phụ của thuốc là vấn đề y khoa tương đối phổ biến nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu được phát hiện sớm. Việc nhận biết những nhóm thuốc tiềm ẩn nguy cơ giúp người bệnh chủ động theo dõi trị số huyết áp tại nhà, đồng thời phối hợp chặt chẽ với bác sĩ để điều chỉnh phác đồ dùng thuốc an toàn, hạn chế tối đa các biến chứng tim mạch.