Các loại insulin điều trị đái tháo đường và nguyên tắc sử dụng

Các loại insulin điều trị đái tháo đường

Insulin là một hormone do tế bào beta của tuyến tụy bài tiết, giữ nhiệm vụ điều hòa chuyển hóa carbohydrate bằng cách thúc đẩy tế bào hấp thu glucose từ dòng máu để tạo năng lượng hoặc dự trữ dưới dạng glycogen. Khi cơ thể thiếu hụt insulin tuyệt đối như trong đái tháo đường type 1, hoặc thiếu hụt tương đối kết hợp với đề kháng insulin như trong đái tháo đường type 2 tiến triển, việc bổ sung insulin ngoại sinh là chỉ định bắt buộc.

Mục tiêu chính của liệu pháp tiêm insulin ngoại sinh là mô phỏng sát nhất sự tiết insulin sinh lý tự nhiên của cơ thể. Quá trình sinh lý này bao gồm hai thành phần: lượng insulin nền tiết liên tục suốt ngày đêm để ổn định nồng độ đường huyết lúc đói, và lượng insulin tiết theo nhịp tăng vọt sau các bữa ăn nhằm xử lý lượng tinh bột vừa nạp vào. Để đạt được sự cân bằng này, ngành dược phẩm đã phát triển nhiều dạng chế phẩm insulin với các hồ sơ dược động học khác nhau, từ tác dụng cực nhanh đến tác dụng siêu dài.

Phân loại các nhóm insulin theo thời gian tác dụng sinh học

Dựa vào hồ sơ dược động học, insulin ngoại sinh được phân chia thành bốn nhóm chính phục vụ các mục đích điều trị cụ thể:

Nhóm insulin tác dụng nhanh và cực nhanh bao gồm insulin lispro, insulin aspart và insulin glulisine. Nhóm này bắt đầu phát huy tác dụng chỉ sau 10 đến 15 phút, đạt đỉnh sau khoảng 1 đến 2 giờ và kéo dài từ 3 đến 5 giờ. Thuốc thường được tiêm ngay trước hoặc trong bữa ăn để kiểm soát nồng độ đường huyết tăng cao sau ăn.

Nhóm insulin tác dụng ngắn hay insulin thông thường bắt đầu có tác dụng sau 30 phút, đạt đỉnh sau 2 đến 3 giờ và duy trì hiệu lực từ 6 đến 8 giờ. Người bệnh cần tiêm trước bữa ăn khoảng 30 phút.

Nhóm insulin tác dụng trung bình tiêu biểu là NPH, khởi phát sau 1 đến 2 giờ, đạt đỉnh sau 4 đến 12 giờ và kéo dài khoảng 14 đến 24 giờ, thường đóng vai trò cung cấp insulin nền.

Nhóm insulin tác dụng kéo dài gồm insulin glargine, insulin detemir và insulin degludec. Các hoạt chất này có ưu điểm giải phóng chậm, cung cấp nồng độ thuốc ổn định trong suốt 24 giờ hoặc lâu hơn mà không có đỉnh nhọn rõ rệt, giúp giảm thiểu đáng kể nguy cơ hạ đường huyết ban đêm.

Nhóm insulin hỗn hợp trộn sẵn và nguyên tắc phối hợp

Insulin hỗn hợp hay insulin trộn sẵn là sự kết hợp giữa một loại insulin tác dụng nhanh hoặc ngắn với một loại insulin tác dụng trung bình theo tỷ lệ cố định, chẳng hạn như 70/30 hoặc 50/50. Sự kết hợp này mang lại lợi ích kép: phần insulin tác dụng nhanh giúp kiểm soát lượng đường hấp thu sau bữa ăn, trong khi phần insulin tác dụng trung bình duy trì mức đường huyết nền ổn định trong nhiều giờ tiếp theo.

Dạng chế phẩm này giúp giảm số lần tiêm thuốc trong ngày, tạo sự thuận tiện cho người cao tuổi hoặc những bệnh nhân gặp khó khăn khi phải tự phối trộn hai lọ thuốc riêng lẻ. Tuy nhiên, do tỷ lệ giữa hai thành phần đã được cố định sẵn, bác sĩ điều trị sẽ khó điều chỉnh liều linh hoạt theo từng bữa ăn thất thường. Do đó, người bệnh sử dụng insulin trộn sẵn cần giữ thời gian ăn uống và lượng carbohydrate trong khẩu phần thật đều đặn để tránh hiện tượng tăng hoặc hạ đường huyết ngoài ý muốn.

Kỹ thuật tiêm và nguyên tắc luân chuyển vị trí tiêm

Hiệu quả kiểm soát đường huyết phụ thuộc chặt chẽ vào kỹ thuật tiêm dưới da. Bệnh nhân có thể tiêm tại các vùng có lớp mỡ dưới da phát triển tốt như thành bụng, mặt trước ngoài đùi, mặt ngoài cánh tay hoặc vùng mông. Trong đó, vùng bụng có tốc độ hấp thu thuốc nhanh và đồng đều nhất, tiếp đến là cánh tay, đùi và mông.

Nguyên tắc bắt buộc khi tiêm insulin là phải luân chuyển vị trí tiêm liên tục giữa các mũi tiêm, giữ khoảng cách tối thiểu từ 1 đến 2 cm giữa hai vết tiêm kế tiếp nhau. Việc tiêm lặp đi lặp lại nhiều lần vào cùng một điểm nhỏ sẽ gây ra biến chứng loạn dưỡng mỡ, khiến mô mỡ dưới da bị phì đại hoặc teo lõm. Khi tiêm vào vùng mỡ bị tổn thương, tốc độ hấp thu insulin trở nên thất thường, làm đường huyết dao động khó lường dù liều tiêm không thay đổi. Ngoài ra, trước khi tiêm, người bệnh cần sát khuẩn da sạch sẽ, véo nhẹ nếp gấp da nếu lớp mỡ mỏng và ấn pít-tông dứt khoát, giữ kim tiêm dưới da khoảng 5 đến 10 giây trước khi rút ra.

Hướng dẫn bảo quản insulin đúng cách tại gia đình

Bảo quản insulin đúng quy chuẩn nhiệt độ là yếu tố quyết định để giữ nguyên hoạt tính sinh học của protein hormone. Những lọ hoặc bút tiêm insulin chưa mở nắp cần được lưu trữ trong ngăn mát tủ lạnh ở nhiệt độ từ 2 đến 8 độ C. Tuyệt đối không để thuốc trong ngăn đá hoặc tiếp xúc trực tiếp với giàn lạnh vì nhiệt độ đóng băng sẽ phá hủy cấu trúc protein và làm mất tác dụng của thuốc.

Đối với bút tiêm hoặc lọ insulin đang trong thời gian sử dụng, người bệnh có thể bảo quản ở nhiệt độ phòng dưới 30 độ C, tránh ánh nắng mặt trời chiếu trực tiếp và tránh xa các nguồn nhiệt như bếp ga hay nóc tủ lạnh. Đa số các loại insulin đang mở nắp có thời hạn sử dụng tối đa từ 28 đến 42 ngày tùy theo quy định của nhà sản xuất. Trước khi tiêm lọ thuốc mới lấy từ tủ lạnh ra, nên để thuốc ở nhiệt độ phòng khoảng 15 đến 30 phút hoặc lăn nhẹ trong lòng bàn tay để giảm cảm giác buốt rát khi thuốc đi vào dưới da.

Lưu ý an toàn

Bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý thay đổi liều lượng, đổi loại insulin hoặc ngưng tiêm thuốc mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa nội tiết. Luôn nhận biết sớm các dấu hiệu hạ đường huyết như run tay chân, vã mồ hôi, hồi hộp, chóng mặt và chuẩn bị sẵn nguồn đường hấp thu nhanh như viên kẹo ngọt hoặc nửa ly nước trái cây. Không sử dụng thuốc khi thấy đổi màu, vón cục hoặc biến đổi độ trong suốt bất thường.

Tóm tắt

Liệu pháp insulin là công cụ đắc lực giúp người mắc bệnh đái tháo đường duy trì chỉ số đường huyết ổn định và phòng ngừa biến chứng lâu dài. Việc nắm vững đặc tính từng nhóm thuốc, thực hiện đúng kỹ thuật tiêm và bảo quản nghiêm ngặt sẽ đảm bảo an toàn tối đa. Người bệnh hãy thường xuyên tái khám định kỳ để bác sĩ theo dõi và tối ưu hóa phác đồ điều trị.