Các loại chấn thương vai thường gặp và cách xử trí ban đầu
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Khớp vai là một trong những khớp có biên độ vận động lớn và linh hoạt nhất trong cơ thể người, cho phép cánh tay xoay chuyển theo nhiều hướng khác nhau. Tuy nhiên, chính cấu trúc linh hoạt này lại khiến khớp vai dễ bị mất vững và tổn thương khi gặp lực tác động mạnh hoặc khi phải chịu áp lực lặp đi lặp lại.
Chấn thương vai có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, từ người chơi thể thao, người lao động nặng đến người cao tuổi bị trượt ngã trong sinh hoạt. Các tổn thương thường gặp bao gồm trật khớp vai, rách gân chóp xoay, viêm bao hoạt dịch dưới mỏm cùng vai, bong gân và tổn thương khớp cùng đòn.
Hiểu rõ tính chất của từng dạng chấn thương vai cùng các bước sơ cứu ban đầu sẽ giúp hạn chế nguy cơ tổn thương thứ phát, giảm đau đớn và hỗ trợ tối ưu cho quá trình hồi phục vận động sau này.
Chấn thương vai thường gặp là gì?
Khớp vai được hình thành từ ba xương chính gồm xương bả vai, xương đòn và xương cánh tay, được giữ vững bởi hệ thống dây chằng, bao khớp và nhóm cơ chóp xoay. Do ổ chảo của xương bả vai tương đối nông so với chỏm xương cánh tay, độ vững của khớp vai phần lớn phụ thuộc vào các cấu trúc phần mềm xung quanh. Khi cơ thể gặp phải chấn thương trực tiếp như va đập mạnh, té ngã chống tay, hoặc các chấn thương gián tiếp do vận động xoay vặn quá tầm, các cấu trúc này có thể bị căng giãn quá mức, rách hoặc trật khỏi vị trí giải phẫu. Ngoài ra, thói quen vận động sai tư thế hoặc tình trạng thoái hóa mô mềm theo tuổi tác cũng làm suy yếu gân cơ, khiến vai dễ bị tổn thương dù chỉ chịu lực va chạm nhẹ trong sinh hoạt hàng ngày.
Trật khớp vai và tình trạng mất vững khớp vai
Trật khớp vai là một trong những dạng chấn thương cấp tính thường gặp nhất, xảy ra khi chỏm xương cánh tay bị trượt hoàn toàn ra khỏi ổ chảo của xương bả vai. Tình trạng này đa phần xuất hiện sau một cú ngã đập vai, tai nạn giao thông hoặc va chạm mạnh khi chơi thể thao đối kháng. Người bị trật khớp vai thường cảm thấy đau nhói dữ dội, khớp vai biến dạng rõ rệt so với bên đối diện, cánh tay bị bất động ở tư thế né tránh và mất hoàn toàn khả năng cử động bình thường. Đi kèm với trật khớp có thể là rách bao khớp, tổn thương sụn viền hoặc giãn dây chằng bao quanh. Trường hợp trật khớp vai không được nắn chỉnh chuẩn xác bởi bác sĩ chuyên khoa hoặc bị tái diễn nhiều lần sẽ dẫn đến mất vững khớp vai mạn tính, làm giảm sút chức năng vận động của cánh tay và tăng nguy cơ thoái hóa khớp sớm.
Rách và viêm gân chóp xoay vai
Chóp xoay vai bao gồm nhóm bốn gân cơ bọc quanh chỏm xương cánh tay, giữ vai trò quan trọng trong việc nâng và xoay cánh tay. Chấn thương gân chóp xoay có thể ở dạng viêm gân do vi chấn thương tích tụ hoặc rách gân sau tai nạn, nâng vật nặng bất ngờ. Người bệnh thường bị đau âm ỉ sâu bên trong vai, cơn đau tăng lên rõ rệt khi giơ tay quá đầu, với tay ra sau lưng hoặc khi nằm nghiêng đè lên bên vai bị đau. Ở trường hợp rách gân chóp xoay nặng, cánh tay có thể bị yếu rõ rệt, không thể tự nâng tay lên dù không có hiện tượng gãy xương. Tổn thương gân chóp xoay nếu để kéo dài không điều trị đúng cách có thể dẫn đến teo cơ, xơ cứng khớp và mất khả năng vận động tự chủ của cánh tay.
Viêm bao hoạt dịch và hội chứng chèn ép dưới mỏm cùng vai
Bao hoạt dịch dưới mỏm cùng vai là túi chứa dịch lỏng có chức năng đệm lót, giảm ma sát giữa gân chóp xoay và mỏm cùng vai trong quá trình cánh tay cử động. Khi vai phải thực hiện các động tác lặp đi lặp lại trên cao như ném bóng, bơi lội, sơn tường hoặc mang vác vật nặng, bao hoạt dịch có thể bị kích ứng và viêm sưng. Tình trạng này thường đi kèm hội chứng chèn ép khoang dưới mỏm cùng vai, khiến không gian vận động của gân bị thu hẹp lại. Người bệnh thường cảm thấy đau rát hoặc nhức buốt ở mặt trước và mặt ngoài vai, cơn đau xuất hiện rõ khi giơ tay từ ngang vai lên cao. Nếu không có biện pháp nghỉ ngơi và can thiệp y khoa phù hợp, bao hoạt dịch viêm mạn tính sẽ làm tổn thương thứ phát đến các gân cơ lân cận.
Bong gân và tổn thương khớp cùng đòn
Khớp cùng đòn là vị trí tiếp giáp giữa xương đòn và mỏm cùng của xương bả vai, được gia cố bởi hệ thống dây chằng cùng đòn và dây chằng quạ đòn. Chấn thương tại khớp này thường xuất hiện khi người bệnh ngã đập trực tiếp đỉnh vai xuống nền cứng hoặc bị tác động trực tiếp vào vùng trên của vai. Tùy theo mức độ lực tác động, chấn thương có thể chỉ dừng lại ở mức giãn, rách một phần dây chằng gây đau nhức khu trú, hoặc rách hoàn toàn dây chằng khiến đầu ngoài xương đòn bị trồi lên tạo thành gồ bất thường dưới da. Người bệnh sẽ thấy sưng nề, bầm tím và đau chói khi ấn vào vùng đỉnh vai hoặc khi đưa cánh tay bắt chéo qua ngực. Việc cố định vai tạm thời và đánh giá mức độ tổn thương là điều cần thiết để phục hồi cấu trúc khớp.
Nguyên tắc sơ cứu ban đầu khi bị chấn thương vai
Khi vừa xảy ra chấn thương vai, việc áp dụng đúng các bước xử trí ban đầu đóng vai trò then chốt trong việc giảm nhẹ đau đớn và phòng tránh biến chứng. Người chăm sóc và người bệnh nên tuân thủ nguyên tắc nghỉ ngơi và bảo vệ khớp bằng cách dừng ngay hoạt động thể lực, giữ yên cánh tay bị đau ở tư thế gập khuỷu sát thân mình bằng đai treo tay hoặc khăn tam giác. Chườm lạnh bằng túi đá bọc qua khăn vải trong khoảng 15 đến 20 phút mỗi lần giúp co mạch, giảm phù nề và xoa dịu cảm giác đau buốt. Tuyệt đối không tự ý giật nắn khớp, bẻ vai hoặc xoa bóp bằng dầu nóng, cồn rượu vì các tác động nhiệt và lực này có thể làm xuất huyết nặng hơn, rách rộng sợi gân và tổn thương thêm mạch máu thần kinh xung quanh.
Lưu ý an toàn
Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng lực kéo nắn, bẻ khớp hoặc nhờ người không có chuyên môn nắn chỉnh khi nghi ngờ trật khớp vai hoặc gãy xương, vì hành động này có thể gây chèn ép, đứt rách dây thần kinh và mạch máu dưới đòn. Không tự ý mua thuốc giảm đau chống viêm liều cao để tự điều trị kéo dài khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Mọi thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám lâm sàng, chụp X-quang hoặc cộng hưởng từ MRI tại các cơ sở y tế chuyên khoa cơ xương khớp.
Tóm tắt
Chấn thương vai rất đa dạng về hình thái và mức độ tổn thương, từ căng cơ, bong gân nhẹ đến rách gân và trật khớp phức tạp. Việc nhận diện đúng các biểu hiện bất thường, thực hiện sơ cứu bất động an toàn và đến bệnh viện kiểm tra sớm là yếu tố quyết định giúp bảo toàn tối đa chức năng vận động của khớp vai, giúp người bệnh nhanh chóng quay trở lại cuộc sống sinh hoạt thường nhật.
Nguồn tham khảo
- Injury Extra: Irreducible acute anterior shoulder dislocation due to rotator cuff tear and associated fracture of the greater tuberosity: A method of open reduction and rotator cuff repair
- Complex and Revision Problems in Shoulder Instability: Concomitant Rotator Cuff Tear After Shoulder Dislocation
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Làm thế nào để phân biệt giữa bong gân vai và trật khớp vai?
Bong gân vai thường chỉ gây đau nhức và sưng nề nhẹ xung quanh khớp trong khi cánh tay vẫn giữ được trục giải phẫu cơ bản. Trật khớp vai gây đau dữ dội, khớp vai biến dạng mất hõm tròn tự nhiên và cánh tay hầu như bị kẹt cứng, không thể cử động bình thường.
Bị đau vai sau khi ngã có nên chườm nóng hay xoa bóp rượu thuốc không?
Không nên chườm nóng hoặc bôi dầu nóng, rượu thuốc trong giai đoạn cấp sau chấn thương vai. Nhiệt nóng làm giãn mạch, gia tăng tình trạng xuất huyết nội mô và phù nề nghiêm trọng hơn. Người bệnh chỉ nên chườm lạnh ngắt quãng và để khớp vai nghỉ ngơi.
Rách gân chóp xoay vai có thể tự lành mà không cần can thiệp y tế không?
Các tổn thương rách gân chóp xoay thực thể hiếm khi tự liền lại như ban đầu do lưu lượng máu nuôi gân hạn chế. Người bệnh cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám, đánh giá mức độ rách qua chẩn đoán hình ảnh để có phác đồ phục hồi chức năng hoặc phẫu thuật phù hợp.
Cần làm gì ngay khi nghi ngờ bị trật khớp vai do tai nạn?
Hãy giữ yên cánh tay ở tư thế thoải mái nhất, dùng khăn hoặc đai vải treo cố định tay áp sát vào thân người và chườm lạnh bên ngoài. Tuyệt đối không cố gắng xoay bẻ hay nắn khớp vai về vị trí cũ mà cần nhanh chóng đến cơ sở y tế gần nhất.
Khi nào chấn thương vai cần đi chụp cộng hưởng từ MRI?
Bác sĩ thường chỉ định chụp MRI khi nghi ngờ có tổn thương mô mềm phức tạp như rách gân chóp xoay, rách sụn viền, rách bao khớp hoặc khi cơn đau vai kéo dài dai dẳng không thuyên giảm dù phim chụp X-quang không phát hiện gãy xương hay trật khớp.
