Các dạng tổn thương lupus ban đỏ ở mặt thường gặp

Lupus ban đỏ ở mặt là gì?

Lupus ban đỏ ở mặt bao gồm một phổ tổn thương da phong phú, phát sinh do phản ứng viêm qua trung gian miễn dịch dưới tác động của các yếu tố cơ địa di truyền, nội tiết tố và tác nhân môi trường. Trong số các yếu tố kích hoạt bên ngoài, bức xạ tia cực tím từ ánh sáng mặt trời đóng vai trò đặc biệt nghiêm trọng, có khả năng gây tổn thương trực tiếp tế bào sừng, giải phóng kháng nguyên tự thân và làm bùng phát các đợt phát ban trên khuôn mặt.

Về mặt phân loại y khoa, tổn thương da do lupus thường được chia thành ba nhóm lớn dựa trên đặc điểm mô bệnh học và diễn tiến lâm sàng, gồm lupus ban đỏ da cấp tính, bán cấp và mạn tính. Mỗi dạng tổn thương mang một diện mạo riêng biệt, từ các dát đỏ phù nề dạng cánh bướm chỉ tồn tại ngắn hạn cho đến những mảng dày sừng dạng đĩa có khả năng phá hủy tổ chức da vĩnh viễn. Việc theo dõi sát sao hình thái tổn thương giúp bác sĩ đánh giá chính xác mức độ hoạt động của bệnh để có hướng can thiệp phù hợp.

Tổn thương dạng ban đỏ hình cánh bướm cấp tính

Ban đỏ hình cánh bướm là dấu hiệu điển hình của lupus ban đỏ da cấp tính, thường liên quan chặt chẽ với bệnh lupus ban đỏ hệ thống. Tổn thương xuất hiện đối xứng qua sống mũi và lan rộng sang hai bên gò má, tạo nên hình ảnh tương tự cánh bướm đang mở rộng. Một đặc điểm lâm sàng rất có giá trị phân biệt là ban cánh bướm hầu như luôn chừa lại vùng rãnh mũi má.

Về mặt hình thái, ban cánh bướm biểu hiện dưới dạng dát đỏ hoặc mảng sẩn phù nề nhẹ, sờ vào thấy ấm, có thể hơi ngứa hoặc nóng rát. Tổn thương thường khởi phát đột ngột hoặc trở nên rõ rệt hơn sau khi tiếp xúc với ánh nắng mặt trời, phản ánh tính nhạy cảm quang học rất cao của bệnh. Đa phần các trường hợp ban cấp tính sẽ thuyên giảm sau vài ngày đến vài tuần khi tình trạng viêm toàn thân được kiểm soát, không gây sẹo teo da nhưng đôi khi để lại tình trạng tăng sắc tố sau viêm tạm thời.

Tổn thương dạng vòng và sẩn vảy bán cấp

Lupus ban đỏ da bán cấp ở vùng mặt biểu hiện dưới hai dạng tổn thương chính là dạng hình vòng và dạng sẩn vảy giống bệnh vảy nến. Các nốt ban thường xuất hiện ở những vùng hở tiếp xúc nhiều với ánh sáng như trán, hai bên má, cằm, đồng thời có thể lan xuống cổ và vùng chữ V trước ngực.

Ở thể hình vòng, tổn thương khởi đầu là các sẩn đỏ nhỏ, sau đó lan rộng ly tâm với phần trung tâm nhạt màu dần, tạo thành bờ viền đỏ nổi gồ và có vảy mỏng. Ở thể sẩn vảy, tổn thương là các mảng đỏ phủ vảy trắng mịn, dễ nhầm lẫn với vảy nến hoặc viêm da tiết bã. Dạng tổn thương bán cấp này rất nhạy cảm với tia cực tím nhưng tiến triển tương đối lành tính tại chỗ. Khi vết ban biến mất, vùng da tổn thương thường hồi phục tốt, không tạo sẹo lõm teo da nhưng có thể để lại các dát giảm sắc tố hoặc tăng sắc tố kéo dài nhiều tháng.

Tổn thương dạng đĩa mạn tính gây sẹo teo da

Lupus ban đỏ dạng đĩa là thể tổn thương mạn tính phổ biến nhất trên da mặt, có thể gặp đơn độc hoặc nằm trong bệnh cảnh lupus ban đỏ hệ thống. Vị trí tổn thương ưa thích là má, mũi, trán, dái tai và vùng da đầu có tóc. Khác với ban cấp tính, tổn thương dạng đĩa tiến triển chậm chạp, kéo dài dai dẳng qua nhiều tháng hoặc nhiều năm.

Tổn thương bắt đầu bằng những mảng đỏ tròn hoặc bầu dục, ranh giới rõ ràng với vùng da lành xung quanh. Bề mặt mảng đỏ bao phủ lớp vảy sừng dày dính chặt, khi cạy vảy có thể thấy các gai sừng cắm sâu vào lỗ chân lông như hình đinh ghim. Theo thời gian, vùng trung tâm của đĩa tổn thương dần teo lõm xuống, mất sắc tố trắng bợt, xung quanh viền tăng sắc tố sẫm màu kèm theo giãn mao mạch. Tổn thương dạng đĩa để lại sẹo teo vĩnh viễn và có thể gây rụng tóc vĩnh viễn nếu xuất hiện ở vùng da đầu.

Tổn thương viêm mô mỡ sâu dưới da mặt

Viêm mô mỡ sâu do lupus là một dạng tổn thương mạn tính ít gặp hơn nhưng để lại di chứng thẩm mỹ đáng kể. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng viêm thâm nhiễm các tiểu thùy mỡ dưới da, biểu hiện bằng các cục hoặc mảng xơ cứng nằm sâu dưới lớp biểu bì, thường xuất hiện ở má, thái dương, góc hàm hoặc vùng cánh tay.

Khi sờ nắn vùng mặt, người bệnh có thể cảm nhận các khối chắc, di động hạn chế và hơi đau nhẹ khi ấn vào. Lớp da phủ phía trên các khối viêm sâu này có thể hoàn toàn bình thường, nhưng đôi khi cũng xuất hiện kèm theo các biến đổi dạng đĩa như dát đỏ, vảy sừng và giãn mạch. Khi quá trình viêm thoái lui, sự hoại tử và tiêu biến của mô mỡ dưới da sẽ tạo thành các hố lõm sâu hình lòng chảo trên khuôn mặt. Tình trạng biến dạng cấu trúc này rất khó hồi phục tự nhiên và gây ảnh hưởng lớn đến tâm lý người bệnh.

Các biểu hiện phối hợp tại niêm mạc và vùng lân cận

Bên cạnh các ban da chính, người bệnh lupus ban đỏ còn có thể gặp nhiều biểu hiện phối hợp khác tại vùng mặt và niêm mạc lân cận. Loét niêm mạc miệng và vòm khẩu cái là dấu hiệu thường gặp, biểu hiện bằng các vết trợt nông, viền đỏ, thường không đau hoặc chỉ đau nhẹ, dễ bị nhầm lẫn với nhiệt miệng thông thường.

Ngoài ra, giãn mao mạch quanh móng, ban đỏ dạng mạng lưới ở da mặt, sưng phù mí mắt hoặc rụng tóc vùng trán thái dương cũng là những dấu hiệu chỉ điểm phản ứng miễn dịch đang hoạt động. Da mặt của người bệnh lupus thường trở nên mỏng manh, dễ kích ứng với các loại mỹ phẩm thông thường và phản ứng dữ dội khi tiếp xúc với ánh nắng mặt trời, biểu hiện qua cảm giác châm chích, đỏ rực và nóng rát kéo dài sau khi ra ngoài trời.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất giáo dục sức khỏe cộng đồng, không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định điều trị y khoa chuyên sâu. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc bôi chứa corticoid, thuốc ức chế miễn dịch hoặc đắp các loại lá dân gian lên mặt vì có thể gây nhiễm trùng, teo da và làm bệnh nặng thêm. Khi có tổn thương nghi ngờ trên mặt, cần đến các cơ sở y tế có chuyên khoa Da liễu hoặc Dị ứng Miễn dịch lâm sàng để được thăm khám cẩn thận.

Tóm tắt

Nhận biết các dạng tổn thương lupus ban đỏ ở mặt giúp người bệnh chủ động đi khám chuyên khoa Da liễu hoặc Dị ứng Miễn dịch lâm sàng kịp thời. Việc phát hiện sớm và tuân thủ phác đồ theo dõi của bác sĩ là chìa khóa để bảo vệ làn da, hạn chế sẹo teo vĩnh viễn và kiểm soát hiệu quả những đợt tiến triển của bệnh.