Các biến chứng quai bị cần lưu ý và dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm

Biến chứng quai bị là gì?

Quai bị gây ra bởi Paramyxovirus, có thời gian ủ bệnh trung bình từ mười bốn đến hai mươi mốt ngày trước khi khởi phát các biểu hiện điển hình như mệt mỏi, sốt nhẹ và sưng một hoặc hai bên tuyến mang tai. Sau khi xâm nhập vào biểu mô đường hô hấp trên, virus có thể đi vào máu và lan tới nhiều mô tuyến cùng hệ thần kinh trung ương.

Đa số người mắc quai bị tự hồi phục hoàn toàn sau khoảng bảy đến mười ngày nếu được nghỉ ngơi và chăm sóc hỗ trợ hợp lý. Tuy nhiên, ở thanh thiếu niên và người trưởng thành, tỷ lệ gặp các phản ứng viêm lan tỏa ngoài tuyến mang tai thường cao hơn so với trẻ nhỏ. Mặc dù nhiều biến chứng có thể hồi phục nếu được theo dõi sát sao, một số tổn thương nghiêm trọng tại cơ quan sinh sản hoặc hệ thần kinh vẫn có thể để lại ảnh hưởng lâu dài nếu người bệnh chủ quan không thăm khám y tế kịp thời.

Biến chứng viêm tinh hoàn và mào tinh hoàn ở nam giới

Viêm tinh hoàn là một trong những biến chứng quai bị đáng lo ngại nhất ở nam giới sau tuổi dậy thì, thường xuất hiện khoảng bốn đến tám ngày sau khi tuyến mang tai bắt đầu sưng. Biểu hiện thường gặp bao gồm sốt cao trở lại, tinh hoàn sưng to, căng cứng, đau nhức dữ dội lan lên vùng bẹn và da bìu đỏ ửng. Tình trạng này có thể xảy ra ở một bên hoặc cả hai bên tinh hoàn kèm theo viêm mào tinh hoàn.

Quá trình viêm cấp tính có thể gây phù nề chèn ép các ống sinh tinh. Một số trường hợp có thể gặp tình trạng teo tinh hoàn sau vài tháng hồi phục. Dù teo tinh hoàn một bên ít khi gây vô sinh hoàn toàn, tổn thương cả hai bên có thể làm giảm số lượng và chất lượng tinh trùng. Do đó, khi xuất hiện cơn đau hoặc sưng vùng bìu, nam giới cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa nam học hoặc truyền nhiễm để được bác sĩ đánh giá, hướng dẫn giảm đau và theo dõi diễn tiến cẩn thận.

Biến chứng viêm buồng trứng và ảnh hưởng sinh sản ở nữ giới

Ở nữ giới đã bước qua tuổi dậy thì, virus quai bị có thể xâm nhập và gây viêm buồng trứng, mặc dù tỷ lệ này thấp hơn so với biến chứng viêm tinh hoàn ở nam giới. Người bệnh thường có biểu hiện đau âm ỉ hoặc quặn thắt ở vùng bụng dưới, cảm giác đau tức vùng chậu kèm sốt nhẹ và đôi khi có hiện tượng rối loạn chu kỳ kinh nguyệt tạm thời.

Biến chứng viêm buồng trứng do quai bị nhìn chung nhẹ hơn và rất hiếm khi dẫn tới vô sinh nữ vì tổn thương mô buồng trứng thường có khả năng hồi phục tốt. Tuy nhiên, các triệu chứng đau bụng dưới dễ bị nhầm lẫn với viêm ruột thừa cấp, viêm phần phụ hoặc nang buồng trứng xoắn. Nếu phụ nữ đang mang thai trong ba tháng đầu không may mắc quai bị, nguy cơ sảy thai hoặc thai lưu có thể gia tăng. Do đó, phụ nữ nghi ngờ mắc biến chứng vùng chậu cần được bác sĩ sản phụ khoa thăm khám để chẩn đoán phân biệt chính xác.

Tổn thương hệ thần kinh trung ương và giác quan

Virus quai bị có ái tính tự nhiên với mô thần kinh, có thể dẫn đến biến chứng viêm màng não vô khuẩn hoặc hiếm hơn là viêm não. Viêm màng não do quai bị thường khởi phát với các triệu chứng như sốt cao, đau đầu dữ dội, cứng cổ, buồn nôn, nôn mửa và sợ ánh sáng. Phần lớn các ca viêm màng não do virus này đều tự khỏi sau khoảng một đến hai tuần mà không để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn nếu được chăm sóc y tế chu đáo.

Bên cạnh đó, virus quai bị có thể gây tổn thương ốc tai và dây thần kinh sọ số tám, dẫn đến biến chứng điếc tiếp nhận thần kinh giác quan. Tình trạng suy giảm thính lực thường xuất hiện đột ngột ở một bên tai, có thể kèm theo triệu chứng ù tai, chóng mặt hoặc mất thăng bằng. Mặc dù tỷ lệ điếc vĩnh viễn tương đối hiếm gặp, tổn thương thính giác cần được can thiệp y tế sớm để tối ưu hóa khả năng hồi phục.

Biến chứng viêm tụy cấp và các cơ quan khác

Viêm tụy cấp là một biến chứng toàn thân khác cần lưu ý khi mắc quai bị, xảy ra do virus trực tiếp tấn công các tế bào nang tuyến tụy. Triệu chứng điển hình là cơn đau dữ dội khởi phát đột ngột ở vùng thượng vị, thường lan ra sau lưng, kèm theo cảm giác buồn nôn liên tục, nôn nhiều, chướng bụng và sốt. Mức độ viêm tụy do quai bị đa số ở thể nhẹ và tự giới hạn, nhưng người bệnh vẫn cần được nhân viên y tế theo dõi để truyền dịch hỗ trợ và kiểm soát rối loạn điện giải.

Ngoài viêm tụy, người mắc quai bị có thể gặp một số biến chứng hiếm gặp khác như viêm cơ tim, viêm khớp hoặc viêm tuyến giáp bán cấp. Dù hiếm thấy, các tổn thương tim mạch hoặc khớp có thể gây mệt mỏi, khó thở hoặc đau nhức vận động kéo dài. Việc khám sức khỏe tổng quát khi có bất kỳ triệu chứng bất thường nào ngoài tuyến mang tai sẽ giúp đảm bảo an toàn tối đa cho người bệnh.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ từ bác sĩ. Khi mắc quai bị, người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng thuốc kháng sinh vì thuốc không có tác dụng đối với virus, đồng thời không đắp các loại lá cây, vôi sống hoặc bài thuốc dân gian chưa kiểm chứng lên vùng tuyến mang tai hay vùng bìu để tránh nguy cơ bỏng rát, nhiễm trùng và hoại tử da. Bất kỳ biểu hiện bất thường nào cũng cần được đánh giá tại cơ sở y tế.

Tóm tắt

Quai bị tuy là bệnh lành tính ở đa số trường hợp nhưng vẫn tiềm ẩn nhiều biến chứng phức tạp tại tinh hoàn, màng não hay tụy tạng. Chủ động tiêm vắc xin phòng bệnh, nghỉ ngơi hợp lý và theo dõi sát các dấu hiệu chuyển biến bất thường để kịp thời thăm khám bác sĩ là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe và ngăn ngừa các di chứng lâu dài.