Các bệnh lây qua đường máu thường gặp và biện pháp phòng ngừa

Bệnh lây qua đường máu

Bệnh lây qua đường máu là nhóm các tình trạng nhiễm trùng xảy ra khi các vi sinh vật gây bệnh như vi rút viêm gan B, vi rút viêm gan C, vi rút suy giảm miễn dịch ở người HIV hay xoắn khuẩn giang mai thâm nhập vào tuần hoàn máu của người nhận. Máu và một số dịch cơ thể như dịch vết thương, dịch sinh dục hay dịch màng phổi có thể chứa mật độ vi rút cao.

Khác với các bệnh lây truyền qua đường hô hấp hay tiêu hóa, nhóm bệnh này không lây qua tiếp xúc thông thường như bắt tay, ôm hay dùng chung đồ ăn. Sự lây nhiễm đòi hỏi phải có tiếp xúc trực tiếp giữa máu hoặc dịch thể chứa tác nhân gây bệnh với dòng máu hoặc vùng da niêm mạc bị tổn thương của người khác. Do đó, việc chủ động trang bị kiến thức dự phòng có ý nghĩa thiết thực đối với mọi cá nhân.

Các tác nhân vi sinh phổ biến lây qua đường máu

Trong số các tác nhân lây truyền qua đường máu, vi rút viêm gan B và vi rút viêm gan C là hai nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các bệnh lý gan mạn tính như xơ gan và ung thư gan. Hai loại vi rút này có khả năng tồn tại bền vững ngoài môi trường trong một khoảng thời gian nhất định, làm tăng nguy cơ phơi nhiễm nếu dụng cụ dùng chung không được tiệt trùng đúng cách.

Bên cạnh đó, vi rút suy giảm miễn dịch ở người HIV tấn công hệ thống miễn dịch, làm suy giảm sức đề kháng của cơ thể trước các nhiễm trùng cơ hội. Ngoài tác nhân vi rút, một số vi khuẩn như xoắn khuẩn giang mai Treponema pallidum hay ký sinh trùng sốt rét Plasmodium cũng có thể lây truyền khi tiếp xúc với máu nhiễm bệnh. Việc nhận biết các tác nhân này giúp bác sĩ tại các chuyên khoa Truyền nhiễm và Huyết học đưa ra chiến lược chẩn đoán và theo dõi phù hợp cho từng trường hợp phơi nhiễm.

Các con đường lây nhiễm máu trong đời sống

Sự lây truyền tác nhân qua đường máu thường xảy ra qua ba con đường chính trong đời sống hàng ngày và y tế. Con đường đầu tiên là can thiệp xâm lấn không an toàn, bao gồm việc dùng chung bơm kim tiêm, sử dụng lại dụng cụ y tế hoặc dụng cụ thẩm mỹ như kim xăm, kim châm cứu, dụng cụ làm móng chưa được vô trùng hoàn toàn.

Con đường thứ hai là tiếp xúc trực tiếp giữa vết thương hở, vết xước trên da hoặc niêm mạc với máu của người nhiễm bệnh, thường gặp ở nhân viên y tế trong quá trình chăm sóc bệnh nhân hoặc người xử lý sự cố có liên quan đến máu. Con đường thứ ba là lây truyền từ mẹ sang con trong quá trình sinh nở khi có sự tiếp xúc máu giữa mẹ và thai nhi. Ngoài ra, việc quan hệ tình dục không an toàn gây trầy xước niêm mạc cũng tạo điều kiện cho máu và dịch sinh dục trao đổi, làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh.

Nhóm đối tượng có nguy cơ phơi nhiễm cao

Một số nhóm đối tượng có nguy cơ phơi nhiễm với các bệnh lây qua đường máu cao hơn so với cộng đồng chung do đặc thù công việc hoặc thói quen sinh hoạt. Nhân viên y tế bao gồm bác sĩ, điều dưỡng, kỹ thuật viên xét nghiệm và người dọn dẹp chất thải y tế là nhóm dễ gặp rủi ro chấn thương do kim tiêm hoặc vật nhọn dâm phải.

Người thường xuyên nhận máu hoặc các chế phẩm từ máu, người chạy thận nhân tạo chu kỳ cũng cần tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn. Bên cạnh đó, những người có thói quen dùng chung đồ dùng cá nhân dễ gây tổn thương da như dao cạo râu, bàn chải đánh răng, nhíp tỉa móng với người nhiễm bệnh cũng đối mặt với nguy cơ lây nhiễm. Việc xác định chính xác nhóm nguy cơ giúp các cơ sở y tế triển khai chương trình tư vấn và tầm soát định kỳ hiệu quả.

Biện pháp phòng ngừa và xử trí khi nghi ngờ phơi nhiễm

Phòng ngừa lây nhiễm qua đường máu dựa trên nguyên tắc chủ động và tuân thủ các quy định an toàn sinh học. Tiêm vắc xin phòng bệnh viêm gan B là biện pháp hiệu quả hàng đầu dành cho cả trẻ em và người lớn chưa có miễn dịch. Trong sinh hoạt, tuyệt đối không dùng chung bơm kim tiêm, dao cạo râu, bàn chải đánh răng hoặc các dụng cụ chăm sóc cá nhân có thể gây trầy xước da.

Tại các cơ sở y tế và thẩm mỹ, việc thực hiện quy trình tiệt trùng dụng cụ và sử dụng đồ dùng một lần là bắt buộc. Khi xảy ra sự cố phơi nhiễm với máu hoặc dịch cơ thể nghi ngờ, người gặp sự cố cần rửa sạch vết thương bằng nước sạch và xà phòng, không nặn ép vết thương, sau đó đến ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc khoa Truyền nhiễm để được bác sĩ đánh giá nguy cơ và chỉ định điều trị dự phòng sau phơi nhiễm trong thời gian vàng.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo kiến thức y học phổ thông, không thay thế cho việc chẩn đoán hay chỉ định điều trị y khoa cá nhân. Mỗi tác nhân lây nhiễm qua đường máu có quy trình theo dõi và đáp ứng điều trị khác nhau tùy thuộc vào tình trạng sức khỏe cụ thể của người bệnh. Khi nghi ngờ phơi nhiễm hoặc xuất hiện các dấu hiệu bất thường, người đọc cần đến khám tại bệnh viện hoặc cơ sở y tế chuyên khoa để được nhân viên y tế thực hiện xét nghiệm chẩn đoán và tư vấn hướng xử trí an toàn.

Tóm tắt

Hiểu rõ các bệnh lây qua đường máu và con đường lây truyền giúp cộng đồng chủ động xây dựng lối sống an toàn và phòng ngừa hiệu quả. Việc tuân thủ nguyên tắc an toàn y tế, không dùng chung dụng cụ cá nhân sắc nhọn và chủ động tiêm phòng viêm gan B đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ sức khỏe bản thân cũng như gia đình.