Buồng trứng nằm ở đâu và các bất thường buồng trứng thường gặp

Buồng trứng nằm ở đâu là gì?

Buồng trứng là tuyến sinh dục nữ có cấu trúc đôi, nằm sâu bên trong vùng tiểu khung ở hai bên tử cung của người phụ nữ. Cơ quan này vừa là nơi nuôi dưỡng, phát triển và giải phóng trứng phục vụ cho quá trình thụ thai, vừa đóng vai trò như một tuyến nội tiết tổng hợp các hormone quan trọng là estrogen và progesterone. Do nằm sâu phía sau các cơ quan nội tạng khác trong khoang chậu, buồng trứng không thể nhìn thấy bằng mắt thường hoặc tự sờ nắn từ bên ngoài thành bụng khi ở trạng thái khỏe mạnh. Kích thước và hình dạng buồng trứng biến đổi linh hoạt theo từng giai đoạn phát triển sinh lý, từ lúc bé gái dậy thì, trải qua những năm tháng sinh nở cho tới khi bước vào giai đoạn mãn kinh. Sự toàn vẹn về mặt giải phẫu và chức năng của buồng trứng có ý nghĩa quyết định trực tiếp tới khả năng làm mẹ, chu kỳ kinh nguyệt cũng như sức khỏe tổng thể của người phụ nữ.

Vị trí giải phẫu và cấu tạo của buồng trứng trong khung chậu

Buồng trứng là cơ quan sinh dục nữ nằm đôi xứng hai bên thành chậu hông bé, bên trong một vùng lõm nông được gọi là hố buồng trứng. Về mặt giải phẫu, buồng trứng nằm ở phía dưới và phía sau của vòi tử cung, tựa sát vào thành bên khung chậu và được cố định bởi hệ thống dây chằng phức tạp như dây chằng treo buồng trứng, dây chằng riêng buồng trứng và mạc treo buồng trứng. Hệ thống dây chằng này vừa giữ buồng trứng đúng vị trí, vừa cho phép cơ quan có độ di động tương đối nhất định theo sự thay đổi tư thế và thể tích của bàng quang hay tử cung xung quanh.

Ở người phụ nữ trưởng thành trong độ tuổi sinh sản, mỗi buồng trứng có hình bầu dục dẹt, kích thước tương đương một quả hạnh nhân với chiều dài khoảng hai phẩy năm đến năm centimet, rộng khoảng một phẩy năm đến ba centimet và dày khoảng không phẩy sáu đến một phẩy năm centimet. Bề mặt buồng trứng có màu trắng hồng hoặc xám nhạt, thay đổi từ nhẵn mịn ở tuổi dậy thì sang gồ ghề hơn khi bước vào giai đoạn sinh sản do quá trình tạo sẹo sau những lần phóng noãn định kỳ hàng tháng. Sau thời kỳ mãn kinh, buồng trứng sẽ giảm dần kích thước và teo nhỏ theo sự suy thoái tự nhiên của chức năng nội tiết.

Vai trò sinh sản và chức năng nội tiết của buồng trứng

Buồng trứng đảm nhiệm hai chức năng cốt lõi và song hành của hệ sinh sản nữ giới gồm chức năng ngoại tiết và chức năng nội tiết. Về mặt ngoại tiết, buồng trứng là nơi lưu trữ, nuôi dưỡng và phát triển các nang noãn nguyên thủy thành nang noãn trưởng thành. Cứ mỗi chu kỳ kinh nguyệt thông thường, một nang noãn ưu thế sẽ vỡ ra để giải phóng tế bào trứng chín vào loa vòi tử cung, sẵn sàng cho quá trình thụ tinh nếu gặp tinh trùng.

Song song với việc phóng noãn, buồng trứng hoạt động như một tuyến nội tiết quan trọng bậc nhất của cơ thể nữ giới. Các tế bào nang trứng và hoàng thể luân phiên tổng hợp và bài tiết hai hormone sinh dục chủ đạo là estrogen và progesterone, cùng một lượng nhỏ androgen. Estrogen chịu trách nhiệm phát triển các đặc tính sinh dục thứ phát như ngực nở, định hình khung xương chậu, làm dày niêm mạc tử cung và bảo vệ hệ tim mạch cũng như mật độ xương. Progesterone giúp chuẩn bị lớp nội mạc tử cung cho phôi thai làm tổ, duy trì thai kỳ ổn định và điều hòa chu kỳ kinh nguyệt đều đặn. Khi sự phối hợp giữa hai hormone này bị gián đoạn, toàn bộ hoạt động sinh học của cơ thể phụ nữ sẽ chịu ảnh hưởng rõ rệt.

Các tình trạng bệnh lý và bất thường buồng trứng thường gặp

Trong suốt cuộc đời của người phụ nữ, buồng trứng có thể gặp phải nhiều dạng bất thường khác nhau từ lành tính đến ác tính. Bất thường phổ biến nhất là u nang buồng trứng, bao gồm u nang cơ năng hình thành do rối loạn chu kỳ rụng trứng thoáng qua và u nang thực thể như u nang bì, u nang thanh dịch hoặc u nang nhầy phát triển âm thầm theo thời gian. Đa số u nang cơ năng lành tính và tự tiêu, trong khi u nang thực thể có thể tăng kích thước và cần theo dõi sát sao.

Một bệnh lý nội tiết chuyển hóa mạn tính rất hay gặp ở phụ nữ trẻ là hội chứng buồng trứng đa nang. Tình trạng này đặc trưng bởi sự mất cân bằng hormone sinh dục, kháng insulin, nồng độ androgen tăng cao khiến chu kỳ rụng trứng không đều hoặc mất rụng trứng, dẫn đến kinh nguyệt thưa, mụn trứng cá, rậm lông và khó mang thai. Ngoài ra, phụ nữ còn có thể gặp phải tình trạng suy buồng trứng sớm khi buồng trứng ngừng hoạt động trước tuổi bốn mươi, xoắn buồng trứng gây thiếu máu cục bộ cấp tính đe dọa hoại tử mô, hoặc ung thư buồng trứng với các triệu chứng ban đầu mờ nhạt nhưng có mức độ nguy hiểm rất cao nếu không được phát hiện kịp thời.

Phương pháp thăm dò và đánh giá sức khỏe buồng trứng

Do buồng trứng nằm sâu bên trong khung xương chậu, việc kiểm tra sức khỏe cơ quan này đòi hỏi các phương tiện thăm dò y khoa chuyên biệt. Thăm khám phụ khoa định kỳ kết hợp khám bằng tay giúp bác sĩ phát hiện các khối u kích thước lớn hoặc điểm đau khu trú bất thường ở vùng tiểu khung. Tuy nhiên, để quan sát chi tiết hình thái cấu trúc buồng trứng, siêu âm đầu dò âm đạo hoặc siêu âm ổ bụng là phương tiện đầu tay được áp dụng rộng rãi nhờ tính an toàn, nhanh chóng và cho hình ảnh rõ nét về kích thước, số lượng nang noãn cũng như tính chất của các khối u nang.

Trong những trường hợp phức tạp hơn, bác sĩ có thể chỉ định chụp cộng hưởng từ vùng chậu hoặc chụp cắt lớp vi tính nhằm đánh giá mức độ xâm lấn và phân biệt bản chất lành tính hay ác tính của tổn thương. Đi kèm với chẩn đoán hình ảnh là các xét nghiệm máu đánh giá nồng độ hormone sinh dục như xét nghiệm nội tiết tố nữ, chỉ số dự trữ buồng trứng AMH và các dấu ấn sinh học ung thư như CA 125 khi có nghi ngờ ác tính. Việc kết hợp chặt chẽ giữa lâm sàng, hình ảnh học và xét nghiệm sinh hóa giúp chẩn đoán chính xác tình trạng buồng trứng.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y học và giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc đưa ra chỉ định y khoa trực tiếp từ bác sĩ chuyên môn. Phụ nữ tuyệt đối không tự ý mua thuốc điều hòa kinh nguyệt, thuốc nội tiết tố hay áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng khi chưa thăm khám. Bất kỳ cơn đau bụng dưới dữ dội, đột ngột nào cũng cần được cấp cứu y tế ngay lập tức để loại trừ nguy cơ xoắn buồng trứng hoặc vỡ u nang nguy hiểm.

Tóm tắt

Buồng trứng giữ vai trò thiết yếu đối với khả năng sinh sản và cân bằng nội tiết tố nữ suốt cuộc đời. Việc nắm rõ vị trí giải phẫu cùng những bất thường tiềm ẩn giúp chị em chủ động lắng nghe cơ thể, từ đó phát hiện sớm các dấu hiệu cảnh báo để kịp thời thăm khám chuyên khoa phụ sản và duy trì sức khỏe sinh sản ổn định.