Bụi trong không khí: Vì sao bụi càng mịn thì tác hại càng lớn?

Tác hại của bụi mịn trong không khí là gì?

Bụi trong không khí là tập hợp các hạt vật chất rắn hoặc lỏng có kích thước vi mô trôi nổi tự do trong bầu khí quyển. Nguồn gốc của bụi rất đa dạng, có thể xuất phát từ các hiện tượng tự nhiên như gió cuốn đất cát, cháy rừng, muối biển hoặc từ các hoạt động của con người như khí thải xe cộ, sản xuất công nghiệp, nhiệt điện và xây dựng hạ tầng đô thị.

Về mặt sức khỏe học, các chuyên gia thường phân loại bụi theo kích thước danh định, phổ biến nhất là bụi tổng số, bụi mịn PM10 và bụi siêu mịn PM2.5. Kích thước hạt quyết định trực tiếp điểm dừng của chúng trong hệ cơ quan con người. Hạt càng nhỏ thì khả năng tồn tại lơ lửng trong không khí càng lâu, phạm vi khuếch tán càng rộng và nguy cơ gây hại cho tế bào càng vượt trội. Do đó, việc theo dõi các chỉ số bụi mịn đóng vai trò then chốt trong công tác đánh giá sức khỏe môi trường sống.

Phân loại kích thước các hạt bụi trong khí quyển

Bụi trong khí quyển được phân loại chủ yếu dựa vào đường kính khí động học của hạt. Bụi thô thường có kích thước lớn hơn 10 micromet, sinh ra từ đất cát, phấn hoa, bào tử nấm hoặc hoạt động xây dựng cơ bản. Loại bụi này phần lớn bị giữ lại bởi lông mũi, lớp dịch nhầy và cơ chế ho khạc ở đường dẫn khí phía trên.

Ngược lại, bụi mịn PM10 có đường kính nhỏ hơn hoặc bằng 10 micromet có thể vượt qua cửa ngõ mũi họng để tiến vào khí quản và phế quản. Đáng lo ngại nhất là bụi siêu mịn PM2.5 và PM0.1 với kích thước nhỏ hơn sợi tóc hàng chục lần. Những hạt này hình thành từ khí thải động cơ đốt trong, nhà máy nhiệt điện, quá trình đốt rác hoặc phản ứng quang hóa giữa các chất ô nhiễm. Vì kích thước vô cùng bé, chúng tồn tại lơ lửng rất lâu trong khí quyển và dễ dàng theo luồng khí hít vào tận cùng các phế nang.

Tại sao hạt bụi càng mịn thì mức độ nguy hiểm càng cao

Mức độ nguy hại của các hạt bụi đối với cơ thể người tỷ lệ nghịch với kích thước hạt. Khi hạt bụi có kích thước càng nhỏ, tổng diện tích bề mặt tiếp xúc của chúng trên một đơn vị khối lượng càng lớn, đồng thời khả năng hấp phụ kim loại nặng, hydrocacbon thơm đa vòng và các hợp chất hữu cơ độc hại càng cao.

Hạt bụi kích thước lớn hầu như chỉ gây kích ứng mắt, ngứa họng và nghẹt mũi tạm thời vì hệ thống lông chuyển đường hô hấp có thể cản lại. Trong khi đó, bụi mịn PM2.5 và PM0.1 dễ dàng lắng đọng sâu trong nhu mô phổi. Tại các phế nang, các hạt siêu nhỏ này gây viêm tại chỗ, phá hủy hàng rào bảo vệ màng phế nang mao mạch, thậm chí xuyên thẳng vào dòng máu để di chuyển đến nhiều cơ quan xa trong cơ thể. Do đó, kích thước hạt càng mịn thì nguy cơ tổn thương bệnh lý nội tạng càng nghiêm trọng.

Tác động tiêu cực của bụi mịn lên hệ hô hấp

Hệ thống hô hấp là cơ quan chịu ảnh hưởng trực tiếp và đầu tiên từ bụi không khí. Khi tiếp xúc ngắn hạn với bụi mịn ở nồng độ cao, người hít phải thường xuất hiện các triệu chứng cấp tính như ho khan, tức ngực, khó thở, ngứa mũi họng và cay mắt. Với những người có sẵn bệnh hen phế quản hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, bụi mịn là yếu tố kích hoạt các đợt bùng phát cấp tính, làm tăng tần suất phải nhập viện cấp cứu.

Về lâu dài, phơi nhiễm mạn tính với bụi mịn gây tổn thương cấu trúc phổi không hồi phục, làm suy giảm chức năng thông khí phổi. Sự kích thích viêm nhiễm dai dẳng và các chất gây đột biến bám trên bề mặt hạt bụi còn làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh viêm phế quản mạn tính, xơ hóa mô kẽ phổi và bệnh ung thư phổi ở người lớn. Trẻ em sống trong môi trường ô nhiễm kéo dài cũng bị chậm phát triển dung tích phổi.

Ảnh hưởng của bụi siêu mịn đến hệ tim mạch và tuần hoàn

Không chỉ dừng lại ở đường thở, bụi siêu mịn có khả năng vượt qua hàng rào phế nang để hòa vào hệ tuần hoàn chung. Khi lưu thông trong mạch máu, các thành phần độc hại kích hoạt phản ứng viêm toàn thân, kích thích gan sản sinh các yếu tố đông máu và gây rối loạn chức năng tế bào nội mô mạch máu. Tình trạng này làm thúc đẩy quá trình hình thành mảng xơ vữa động mạch, khiến mảng xơ vữa kém ổn định và dễ nứt vỡ.

Nhiều nghiên cứu y khoa ghi nhận mối liên hệ mật thiết giữa nồng độ bụi PM2.5 tăng cao với sự gia tăng các biến cố tim mạch cấp tính như nhồi máu cơ tim, cơn đau thắt ngực không ổn định, loạn nhịp tim và đột quỵ não. Những người lớn tuổi, người có tiền sử tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc suy tim là nhóm đối tượng chịu nguy cơ tim mạch cao nhất khi môi trường sống bị ô nhiễm bụi mịn kéo dài.

Biện pháp chủ động phòng ngừa và giảm thiểu phơi nhiễm bụi

Để hạn chế tối đa lượng bụi mịn hấp thu vào cơ thể, mỗi cá nhân cần chủ động theo dõi chỉ số chất lượng không khí hàng ngày qua các ứng dụng uy tín. Vào những thời điểm nồng độ ô nhiễm ở mức cảnh báo xấu hoặc nguy hại, nên hạn chế các hoạt động thể lực gắng sức ngoài trời, đặc biệt là vào khung giờ cao điểm giao thông hoặc sáng sớm sương mù.

Khi bắt buộc phải di chuyển ra ngoài, việc sử dụng khẩu trang có khả năng lọc bụi mịn như chuẩn N95 hoặc tương đương là giải pháp bảo vệ hữu hiệu hơn hẳn khẩu trang vải hay khẩu trang y tế thông thường. Tại không gian gia đình, nên đóng kín các cửa sổ hướng ra mặt đường lớn trong giờ cao điểm, định kỳ vệ sinh nhà cửa bằng khăn ẩm hoặc máy hút bụi có bộ lọc HEPA, tránh sử dụng bếp than tổ ong, không hút thuốc lá và có thể trồng thêm cây xanh quanh nhà để hỗ trợ lọc bụi thô.

Lưu ý an toàn

Các thông tin về tác hại của ô nhiễm không khí mang tính chất phổ biến kiến thức phòng bệnh cho cộng đồng, không thay thế cho việc chẩn đoán và chỉ định điều trị y khoa. Người dân không nên tự ý dùng các loại thuốc xịt phế quản, thuốc kháng sinh hoặc thực phẩm chức năng được quảng cáo thải độc phổi khi chưa có thăm khám từ bác sĩ. Khi xuất hiện dấu hiệu khó thở cấp tính, ho ra máu hoặc đau tức ngực, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được can thiệp kịp thời.

Tóm tắt

Ô nhiễm bụi không khí, đặc biệt là các hạt bụi siêu mịn, đặt ra nhiều thách thức đối với sức khỏe của mọi lứa tuổi. Việc chủ động nhận thức mức độ ô nhiễm, đeo khẩu trang chuyên dụng khi ra ngoài và duy trì không gian sống sạch sẽ là những hành động thiết thực giúp giảm thiểu phơi nhiễm. Mỗi người cần lắng nghe cơ thể và thăm khám sớm khi có dấu hiệu bất thường về đường hô hấp hoặc tim mạch.