Bỏng lạnh: Triệu chứng và các bước sơ cứu

Bỏng lạnh là gì?

Bỏng lạnh hình thành do sự kết hợp giữa hai cơ chế sinh lý bệnh chính: co mạch ngoại vi dữ dội làm giảm tưới máu cục bộ và sự hình thành các tinh thể băng bên trong dịch gian bào cũng như nội bào. Khi nhiệt độ mô hạ xuống dưới điểm đóng băng, nước trong mô đông kết khiến thể tích tế bào biến đổi, màng tế bào bị rách vỡ và nồng độ chất điện giải nội bào tăng vọt gây độc tế bào.

Đồng thời, hiện tượng tắc mạch vi tuần hoàn do kết tập tiểu cầu và huyết khối hình thành trong các mao mạch nhỏ dẫn đến thiếu máu nuôi dưỡng mô kéo dài. Nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời, tổn thương có thể tiến triển sâu qua da, mô mỡ dưới da, gân cơ và thậm chí ảnh hưởng đến xương, dẫn tới hoại tử khô hoặc nhiễm trùng hoại tử ướt đe dọa tính mạng. Bỏng lạnh thường gặp ở người leo núi tuyết, người làm việc trong kho lạnh công nghiệp, người tiếp xúc với khí nén hóa lỏng hoặc người vô gia cư chịu rét buốt kéo dài.

Dấu hiệu nhận biết bỏng lạnh qua từng mức độ tổn thương

Bỏng lạnh tiến triển qua nhiều cấp độ từ nhẹ đến nặng tùy theo thời gian và mức độ tiếp xúc với nhiệt độ thấp. Ở giai đoạn sớm gọi là cước lạnh hoặc tê cóng nhẹ, vùng da thường ửng đỏ, có cảm giác châm chích, ngứa rát và tê buốt buốt giá nhưng cấu trúc mô chưa bị phá hủy vĩnh viễn.

Khi tổn thương ăn sâu hơn vào lớp trung bì và hạ bì, bề mặt da chuyển dần sang màu trắng nhợt, vàng nhạt hoặc xám tro, sờ vào thấy cứng và lạnh ngắt. Người bệnh dần mất cảm giác xúc giác và giảm đau tạm thời do các đầu mút dây thần kinh cảm giác bị ức chế. Sau khi được làm ấm lại, vùng tổn thương có thể sưng nề rõ rệt và nổi các bọng nước chứa dịch trong hoặc dịch lẫn máu, cảnh báo tình trạng tổn thương mô nghiêm trọng.

Các bước sơ cứu ban đầu nhằm ổn định thân nhiệt

Khi phát hiện người bị bỏng lạnh, bước đầu tiên là nhanh chóng đưa nạn nhân vào nơi kín gió, khô ráo và ấm áp để ngăn chặn quá trình mất nhiệt tiếp diễn. Cần cởi bỏ nhẹ nhàng quần áo ẩm ướt, giày tất chật hoặc găng tay ướt để tránh làm trầy xước lớp da đang tổn thương, sau đó thay bằng chăn ấm khô ráo.

Tiến hành làm ấm thụ động toàn thân bằng cách ủ ấm ngực, bụng và đầu, có thể cho người bệnh uống từng ngụm nước ấm hoặc trà gừng ấm nếu họ còn tỉnh táo hoàn toàn. Song song đó, vùng tổn thương cục bộ như ngón tay, ngón chân, mũi hoặc tai cần được nâng đỡ nhẹ nhàng, tránh tì đè hoặc va chạm mạnh trước khi bước vào khâu xử lý nhiệt chuyên biệt.

Kỹ thuật làm ấm tổn thương an toàn và bảo vệ mô mềm

Biện pháp hiệu quả nhất để hồi phục tuần hoàn tại chỗ là ngâm vùng tổn thương vào nước ấm duy trì ở nhiệt độ khoảng 37 đến 40 độ C trong khoảng 15 đến 30 phút. Quá trình làm ấm nên dừng lại khi thấy da mềm mại trở lại và chuyển dần sang màu hồng hào. Trong suốt quá trình này, nạn nhân có thể cảm thấy đau nhức hoặc nóng rát tăng dần do dòng máu tái lưu thông.

Sau khi làm ấm, dùng gạc vô khuẩn thấm khô thật nhẹ nhàng, không chà xát. Băng lỏng vùng tổn thương bằng băng gạc sạch, đặt các miếng gạc hoặc bông mềm ngăn cách giữa các kẽ ngón tay, kẽ ngón chân để tránh tình trạng dính da. Giữ chi bị tổn thương ở vị trí kê cao nhẹ nhằm giảm phù nề mô và nhanh chóng chuyển người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất.

Những sai lầm nguy hiểm cần tránh trong quá trình sơ cứu

Sai lầm thường gặp nhất là dùng lửa, máy sấy tóc, lò sưởi hoặc túi chườm quá nóng để hơ trực tiếp lên vùng bị buốt cóng. Vì vùng da này đã mất cảm giác nhiệt, người bệnh sẽ rất dễ bị bỏng nhiệt sâu mà không hề hay biết, khiến tổn thương mô trở nên trầm trọng gấp nhiều lần.

Một sai lầm nguy hiểm khác là chà xát bằng tay hoặc dùng tuyết chà lên da với quan niệm dân gian làm tan băng. Các tinh thể băng li ti bên trong mô khi bị ma sát cơ học sẽ cắt rách màng tế bào và mao mạch. Ngoài ra, nếu còn nguy cơ phải tiếp tục tiếp xúc lại với giá lạnh bên ngoài, tuyệt đối không được làm ấm tạm thời rồi lại để tái đông lạnh, bởi vì chu kỳ đóng băng làm ấm rồi tái đóng băng gây hoại tử mô nặng nề hơn rất nhiều.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất giáo dục thường thức, không thay thế cho chỉ định và quy trình cấp cứu chuyên sâu từ nhân viên y tế. Tuyệt đối không tự ý dùng kim chích bọng nước, không bôi các loại thuốc mỡ, dầu nóng hoặc lá cây dân gian lên vết bỏng lạnh khi chưa có hướng dẫn y khoa. Bỏng lạnh mức độ vừa và nặng luôn tiềm ẩn nguy cơ sốc giảm nhiệt, nhiễm trùng huyết và hoại tử mô sâu, do đó việc đưa người bệnh đến bệnh viện để bác sĩ chuyên khoa ngoại hoặc cấp cứu đánh giá là bắt buộc.

Tóm tắt

Bỏng lạnh là tổn thương mô do nhiệt độ thấp cần được nhận biết sớm và xử trí đúng kỹ thuật để hạn chế nguy cơ hoại tử hoặc tàn tật lâu dài. Việc giữ ấm toàn thân, làm ấm vùng tổn thương từ từ bằng nước ấm và nhanh chóng đến cơ sở y tế là nguyên tắc cốt lõi giúp bảo vệ sức khỏe và phục hồi chức năng mô hiệu quả.