Phân biệt bong gân và trật khớp: Điểm khác nhau và cách xử trí đúng

Phân biệt bong gân và trật khớp là gì?

Khớp là vị trí tiếp giáp giữa các đầu xương trong cơ thể, được bao bọc bởi bao khớp, hệ thống dây chằng và gân cơ nhằm đảm bảo sự vững chắc cũng như tính linh hoạt trong quá trình vận động. Khi phải chịu lực tác động vượt quá ngưỡng chịu đựng cơ học, các cấu trúc này sẽ bị tổn thương dưới nhiều mức độ khác nhau. Bong gân là tổn thương khu trú chủ yếu ở dây chằng, trong khi trật khớp biểu thị sự xáo trộn hoàn toàn mối liên quan giải phẫu giữa các đầu xương. Cả hai chấn thương này thường gặp nhất tại các khớp chịu lực lớn hoặc có biên độ cử động rộng như khớp cổ chân, khớp gối, khớp vai, khớp cổ tay và các khớp ngón tay. Hiểu rõ đặc điểm của từng loại chấn thương giúp nhận định đúng mức độ nghiêm trọng và lựa chọn phương án can thiệp y tế phù hợp.

Bản chất tổn thương giữa dây chằng và vị trí đầu xương

Bong gân là tình trạng tổn thương dây chằng, dải mô liên kết sợi dày có nhiệm vụ nối các đầu xương với nhau và giữ vững ổ khớp. Khi khớp bị vặn xoắn hoặc kéo căng đột ngột vượt quá biên độ sinh lý, các sợi collagen trong dây chằng có thể bị giãn dài, rách một phần hoặc đứt hoàn toàn. Mặc dù cấu trúc dây chằng bị tổn hại, các đầu xương cấu thành khớp vẫn nằm đúng vị trí giải phẫu tự nhiên bên trong ổ khớp.

Ngược lại, trật khớp là tình trạng mất hoàn toàn hoặc một phần sự tiếp xúc giữa các diện khớp của hai hay nhiều đầu xương. Tổn thương này xảy ra khi lực tác động đủ mạnh làm các đầu xương trượt hẳn ra ngoài ổ khớp. Trật khớp hầu như luôn đi kèm với rách bao khớp, tổn thương nghiêm trọng hệ thống dây chằng xung quanh và có thể làm rách các cấu trúc sụn viền bảo vệ khớp. Do đó, xét về mặt giải phẫu, trật khớp là tổn thương phức tạp và gây gián đoạn cấu trúc nặng nề hơn nhiều so với bong gân.

Dấu hiệu nhận diện sự khác biệt qua hình thái và khả năng vận động

Người bệnh có thể phân biệt ban đầu giữa hai dạng chấn thương này thông qua hình thái ổ khớp và mức độ hạn chế vận động. Khi bị bong gân, khu vực xung quanh khớp thường xuất hiện tình trạng sưng nề, bầm tím dưới da do mao mạch bị tổn thương và cảm giác đau nhức rõ rệt tại các điểm bám của dây chằng. Tuy nhiên, hình dạng tổng thể của khớp vẫn tương đối nguyên vẹn, không bị méo mó hay thay đổi trục xương. Người bệnh vẫn có thể cử động khớp nhẹ nhàng dù rất đau.

Đối với trật khớp, dấu hiệu trực quan rõ rệt nhất là ổ khớp bị biến dạng bất thường, mất các mốc giải phẫu tự nhiên so với bên đối diện. Đầu xương có thể trồi hẳn ra dưới da tạo thành các khối gồ ghề khác thường. Đồng thời, khớp gần như bị khóa chặt ở một tư thế bất thường, xuất hiện dấu hiệu lò xo khi cố gắng đẩy khớp về vị trí cũ và người bệnh hoàn toàn mất khả năng vận động chủ động. Cơn đau trong trật khớp thường dữ dội, liên tục và đi kèm phản xạ co cứng các nhóm cơ lân cận nhằm cố định khớp.

Nguyên tắc sơ cứu ban đầu và sai lầm tuyệt đối cần tránh

Đối với chấn thương nghi ngờ là bong gân nhẹ hoặc vừa, quy tắc sơ cứu chuẩn RICE cần được áp dụng ngay trong 48 giờ đầu. Người bệnh cần dừng mọi hoạt động để khớp được nghỉ ngơi, chườm túi đá bọc qua khăn vải trong khoảng mười lăm đến hai mươi phút mỗi lần để giảm co thắt và sưng phù. Sử dụng băng thun co giãn quấn quanh khớp với lực ép vừa phải nhằm hạn chế tích tụ dịch, kết hợp kê cao chi chấn thương hơn mức của tim để hỗ trợ dẫn lưu tuần hoàn tĩnh mạch.

Tuy nhiên, với trường hợp nghi ngờ trật khớp, nguyên tắc hàng đầu là bất động tuyệt đối chi ở nguyên tư thế biến dạng. Người xung quanh tuyệt đối không tự ý giật, kéo hoặc nắn bóp đầu xương với hy vọng đưa khớp trở lại vị trí ban đầu. Những thao tác thô bạo này có thể làm rách thêm bao khớp, đứt hoàn toàn bó mạch máu lớn hoặc chèn ép dây thần kinh đi gần ổ khớp, biến một chấn thương kín thành tổn thương phức tạp khó hồi phục. Việc chườm lạnh nhẹ nhàng bên ngoài và cố định chi bằng nẹp tạm thời trước khi chuyển bệnh nhân đến bệnh viện là biện pháp sơ cứu an toàn nhất.

Thời điểm cần đến cơ sở y tế chuyên khoa cơ xương khớp

Việc phân biệt chính xác mức độ tổn thương đòi hỏi sự đánh giá của bác sĩ chuyên khoa chấn thương chỉnh hình kết hợp các phương pháp chẩn đoán hình ảnh. Người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế ngay lập tức nếu khớp có dấu hiệu biến dạng rõ rệt, sưng to nhanh chóng kèm theo cảm giác tê bì, mất cảm giác hoặc lạnh buốt ở các đầu ngón tay, ngón chân phía dưới vị trí chấn thương. Đây là các biểu hiện cảnh báo tổn thương mạch máu hoặc thần kinh ngoại biên cần can thiệp cấp cứu.

Kể cả trong các trường hợp nghi ngờ bong gân, nếu người bệnh không thể chịu lực lên chi bị thương, xuất hiện tiếng rắc lớn lúc xảy ra tai nạn, hoặc tình trạng đau nhức không thuyên giảm sau ba ngày tự chăm sóc, việc chụp phim X-quang hoặc cộng hưởng từ là rất cần thiết. Khám chuyên khoa giúp phát hiện sớm tình trạng gãy xương kèm theo, rách sụn khớp hoặc đứt hoàn toàn dây chằng, từ đó có kế hoạch bất động bằng nẹp bột hoặc phẫu thuật tái tạo kịp thời, phòng tránh nguy cơ lỏng lẻo khớp mạn tính về sau.

Lưu ý an toàn

Không thoa dầu nóng, cồn thuốc, rượu ngâm thảo mộc hoặc xoa bóp trực tiếp lên vùng khớp bị tổn thương vì nhiệt độ cao làm tăng xung huyết và phù nề. Tuyệt đối không tự ý thực hiện các động tác bẻ khớp, kéo nắn xương khớp theo kinh nghiệm dân gian. Mọi chấn thương khớp có biểu hiện biến dạng hoặc đau chói dữ dội cần được giữ nguyên tư thế và chuyển đến bệnh viện có chuyên khoa chấn thương chỉnh hình để xử lý chuyên môn.

Tóm tắt

Bong gân và trật khớp là hai dạng chấn thương cơ xương khớp có mức độ nghiêm trọng khác nhau. Việc hiểu đúng bản chất tổn thương giúp người bệnh thực hiện sơ cứu kịp thời, tránh các can thiệp thô bạo làm nặng thêm tình trạng chèn ép mạch máu hay dây thần kinh quanh khớp. Khi nghi ngờ có biến dạng khớp hoặc tổn thương dây chằng nặng, thăm khám y tế sớm là bước cần thiết để bảo tồn chức năng vận động lâu dài.