Bilirubin là gì và tăng bilirubin niệu phản ánh vấn đề sức khỏe gì?

Tăng bilirubin niệu là gì?

Bilirubin là sản phẩm thoái hóa của hemoglobin từ các hồng cầu già cỗi sau vòng đời khoảng 120 ngày. Quá trình chuyển hóa bilirubin diễn ra chặt chẽ qua nhiều cơ quan, từ hệ lưới nội mô đến gan rồi bài xuất xuống ruột non. Trong cơ thể, sắc tố này được phân loại thành bilirubin gián tiếp không tan trong nước và bilirubin trực tiếp tan được trong nước sau khi gắn kết với acid glucuronic tại tế bào gan.

Bilirubin niệu là thuật ngữ y khoa chỉ sự hiện diện của bilirubin liên hợp trong nước tiểu. Do cấu trúc hóa học phân cực và tan tốt trong nước, chỉ có bilirubin trực tiếp mới có khả năng đi qua màng lọc vi cầu thận khi nồng độ của nó trong huyết tương vượt quá ngưỡng thanh thải sinh lý bình thường. Sự xuất hiện của bilirubin niệu là chỉ dấu cận lâm sàng sớm, thường xuất hiện ngay cả trước khi triệu chứng vàng da hoặc vàng củng mạc mắt biểu hiện rõ ràng trên lâm sàng.

Nguồn gốc sinh học và các dạng tồn tại của bilirubin trong cơ thể

Bilirubin tồn tại trong cơ thể dưới hai dạng chính là bilirubin gián tiếp hay bilirubin chưa liên hợp và bilirubin trực tiếp hay bilirubin liên hợp. Bilirubin gián tiếp được hình thành tại hệ võng nội mô từ sự thoái hóa phân tử hemoglobin của hồng cầu già, sau đó gắn với albumin huyết tương để di chuyển theo dòng máu đến gan. Do không tan trong nước và gắn chặt với protein, bilirubin gián tiếp không thể đi qua màng lọc cầu thận và hoàn toàn không xuất hiện trong nước tiểu của người khỏe mạnh bình thường.

Tại tế bào gan, men glucuronyl transferase gắn bilirubin gián tiếp với acid glucuronic để tạo thành bilirubin trực tiếp tan được trong nước. Dạng liên hợp này bài tiết vào dịch mật, lưu trữ tại túi mật và đổ vào tá tràng để tham gia tiêu hóa chất béo, sau đó chuyển hóa thành urobilinogen tại ruột. Khi các tế bào gan bị viêm hoại tử hoặc đường dẫn mật trong và ngoài gan bị bít tắc, nồng độ bilirubin trực tiếp trong máu tăng cao vượt ngưỡng lọc của thận, dẫn đến hiện tượng đào thải qua nước tiểu tạo thành bilirubin niệu.

Các bệnh lý gan mật thường gặp gây tăng bilirubin niệu

Hiện tượng tăng bilirubin niệu thường phản ánh tình trạng ứ mật hoặc tổn thương nhu mô gan nghiêm trọng. Nhóm nguyên nhân tại gan bao gồm viêm gan cấp tính hoặc mạn tính do virus viêm gan B, virus viêm gan C, viêm gan nhiễm độc do rượu bia hoặc ngộ độc thuốc như paracetamol, xơ gan tiến triển và ung thư biểu mô tế bào gan. Trong các bệnh cảnh này, tế bào gan bị tổn thương làm suy giảm khả năng bài tiết mật vào các tiểu quản mật, khiến bilirubin liên hợp thẩm thấu ngược vào hệ tuần hoàn tĩnh mạch.

Nhóm nguyên nhân sau gan chủ yếu do tắc nghẽn cơ học đường mật ngoài gan, bao gồm sỏi túi mật rơi xuống ống mật chủ, sỏi đường mật trong gan, giun chui ống mật, viêm chít hẹp đường mật, u bóng Vater hoặc u đầu tụy chèn ép đoạn cuối ống mật chủ. Tắc nghẽn khiến dịch mật không thể lưu thông xuống ruột non, gây tăng áp lực đường mật và làm bilirubin trực tiếp trào ngược vào máu mao mạch, dẫn đến bilirubin niệu tăng rất cao kèm theo dấu hiệu phân bạc màu như phân cò.

Phương pháp phát hiện bilirubin niệu và những yếu tố gây sai lệch kết quả

Để xác định nồng độ sắc tố mật trong nước tiểu, phương pháp phổ biến và nhanh chóng nhất là xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu bằng que nhúng mười thông số tại phòng xét nghiệm hoặc phòng khám. Phương pháp này dựa trên phản ứng tạo màu giữa bilirubin liên hợp với muối diazonium trong môi trường acid, cho kết quả định tính hoặc bán định lượng theo các mức độ vết, một cộng, hai cộng hoặc ba cộng.

Tuy nhiên, kết quả que thử có thể xuất hiện dương tính giả nếu mẫu nước tiểu bị lẫn phân, chất chuyển hóa của một số loại thuốc kháng sinh hoặc thuốc sát khuẩn đường niệu. Ngược lại, kết quả âm tính giả có thể xảy ra khi người bệnh sử dụng lượng lớn vitamin C đường uống, mẫu nước tiểu để lâu ngoài ánh sáng mặt trời làm bilirubin bị quang hóa biến đổi thành biliverdin hoặc nồng độ nitrit niệu quá cao. Do đó, bác sĩ lâm sàng luôn phối hợp xét nghiệm nước tiểu với xét nghiệm hóa sinh máu định lượng bilirubin toàn phần, bilirubin trực tiếp, bilirubin gián tiếp, men gan ALT, AST, GGT, phosphatase kiềm và siêu âm ổ bụng để đưa ra kết luận chuẩn xác nhất.

Nguyên tắc xử trí y khoa và chế độ chăm sóc khi phát hiện bilirubin niệu

Xử trí tăng bilirubin niệu bản chất là điều trị căn nguyên bệnh lý tiềm ẩn, không phải can thiệp làm sạch màu nước tiểu đơn thuần. Người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị chuyên khoa của bác sĩ tiêu hóa hoặc truyền nhiễm, chẳng hạn như dùng thuốc ức chế virus đối với viêm gan B cấp, can thiệp tán sỏi hoặc nội soi mật tụy ngược dòng lấy sỏi ống mật chủ, hoặc phẫu thuật giải áp đường mật khi có khối u chèn ép.

Bên cạnh can thiệp y khoa, việc chăm sóc hỗ trợ chức năng gan đóng vai trò hỗ trợ phục hồi rất quan trọng. Bệnh nhân tuyệt đối không sử dụng đồ uống có cồn, bia rượu và hạn chế tối đa các loại thuốc không thực sự cần thiết để giảm bớt gánh nặng chuyển hóa cho tế bào gan. Chế độ ăn uống cần đảm bảo thanh đạm, cân đối chất đạm dễ tiêu từ cá, thịt nạc, bổ sung chất xơ hòa tan từ rau xanh, uống đủ nước mỗi ngày và nghỉ ngơi hợp lý, tránh làm việc gắng sức trong giai đoạn gan đang viêm phù nề.

Lưu ý an toàn

Nội dung bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa đại chúng, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Tuyệt đối không tự ý mua thuốc nhuận mật, thuốc hạ men gan hoặc áp dụng các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc khi phát hiện nước tiểu đổi màu. Nếu nhận thấy nước tiểu có màu vàng sẫm liên tục kèm vàng da, sốt hoặc đau tức vùng hạ sườn phải, người bệnh cần đến bệnh viện khám ngay.

Tóm tắt

Xét nghiệm bilirubin niệu là chỉ dấu cận lâm sàng có giá trị gợi ý sớm các bệnh lý gan mật. Việc phát hiện kịp thời giúp bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa gan mật chẩn đoán nguyên nhân và xây dựng phác đồ can thiệp phù hợp, ngăn ngừa biến chứng xơ gan hoặc suy gan. Người bệnh cần chủ động đi khám ngay khi nước tiểu sẫm màu bất thường.