Biểu hiện bệnh sởi ở trẻ em qua từng giai đoạn và dấu hiệu cần khám ngay

Bệnh sởi ở trẻ em là gì?

Bệnh sởi ở trẻ em là tình trạng nhiễm trùng toàn thân cấp tính có khả năng lây lan rất cao qua đường hô hấp. Virus xâm nhập vào cơ thể qua niêm mạc mũi họng hoặc kết mạc mắt, sau đó nhân lên nhanh chóng tại các hạch bạch huyết vùng rồi lan vào máu. Bệnh có thể gặp ở bất kỳ lứa tuổi nào nếu chưa có kháng thể bảo vệ, nhưng phổ biến nhất là ở trẻ nhỏ dưới năm tuổi và trẻ em trong độ tuổi đi học. Điểm đặc trưng của sởi là sự kết hợp giữa sốt, hội chứng viêm long niêm mạc mắt mũi họng và phát ban dạng sởi mọc tuần tự từ trên xuống dưới. Vì virus sởi có đặc tính làm suy giảm miễn dịch tạm thời của cơ thể, trẻ mắc bệnh rất dễ bị nhiễm trùng cơ hội nếu không được phát hiện sớm và chăm sóc đúng cách.

Dấu hiệu khởi phát và triệu chứng viêm long đường hô hấp

Sau thời gian ủ bệnh kéo dài khoảng bảy đến mười bốn ngày không có triệu chứng rõ rệt, bệnh sởi ở trẻ em bước vào giai đoạn khởi phát với biểu hiện hội chứng viêm long đường hô hấp trên. Trẻ thường sốt cao đột ngột từ 38,5 độ C trở lên, đi kèm ho khan dai dẳng, hắt hơi, chảy nước mũi trong và nghẹt mũi. Mắt trẻ thường có dấu hiệu viêm kết mạc rõ rệt, biểu hiện qua tình trạng mắt đỏ, phù nề mi mắt, chảy nước mắt nhiều và trẻ rất sợ ánh sáng chói.

Cùng thời điểm này, bên trong khoang miệng của trẻ có thể xuất hiện dấu hiệu hạt Koplik. Đây là những nốt nhỏ có kích thước khoảng một đến hai milimet, màu trắng ngà hoặc xám nhạt, có viền đỏ xung quanh, thường nằm ở niêm mạc má đối diện với răng hàm dưới. Hạt Koplik thường tồn tại trong vòng hai mươi bốn đến bốn mươi tám giờ rồi biến mất khi ban ngoài da bùng phát, là một chỉ dấu lâm sàng đặc hiệu giúp thầy thuốc nhận diện bệnh sởi trước khi các vết ban đỏ lộ rõ. Trẻ cũng thường mệt mỏi, quấy khóc nhiều và kém ăn.

Trình tự phát ban đặc trưng của bệnh sởi trên cơ thể trẻ

Giai đoạn phát ban thường xuất hiện vào ngày thứ tư đến ngày thứ sáu sau khi phát sốt. Điểm đặc trưng nhất của bệnh sởi là ban dạng dát sẩn hơi gồ trên bề mặt da, màu hồng hoặc đỏ tía, sờ vào thấy mịn và các nốt ban có xu hướng liên kết lại thành từng mảng tròn hoặc bầu dục, xen kẽ giữa các vùng da lành. Khi căng da hoặc ấn nhẹ ngón tay vào, ban sởi sẽ tạm thời biến mất rồi xuất hiện trở lại ngay sau đó.

Ban sởi lan tuần tự theo một quy luật cố định từ trên xuống dưới. Ban đầu, các nốt đỏ mọc ở sau tai, vùng chân tóc, sau đó lan nhanh ra vùng trán, má, cổ và gáy. Trong ngày tiếp theo, ban tiếp tục lan xuống ngực, lưng và hai cánh tay. Đến ngày thứ ba của đợt phát ban, các nốt ban đỏ sẽ lan rộng xuống bụng, mông, đùi và cẳng chân tới tận lòng bàn chân. Điểm cần đặc biệt chú ý là khi ban lan đến chân, trẻ thường bắt đầu hạ sốt dần nếu diễn tiến thuận lợi không có biến chứng đi kèm.

Diễn biến giai đoạn ban lặn và quá trình hồi phục sức khỏe

Khi ban đã mọc phủ kín toàn thân đến bàn chân, bệnh sởi ở trẻ em bắt đầu bước sang giai đoạn thoái lui và hồi phục nếu không xảy ra biến chứng nhiễm trùng. Quá trình lặn của ban sởi cũng diễn ra tuần tự từ trên xuống dưới đúng theo trình tự lúc ban đầu xuất hiện: biến mất trước ở vùng mặt, cổ, sau đó đến thân mình và cuối cùng là các chi. Thời gian ban lặn kéo dài khoảng ba đến năm ngày, thân nhiệt của trẻ ổn định trở lại và trẻ bắt đầu ăn uống ngon miệng hơn.

Sau khi ban lặn, trên bề mặt da của trẻ thường để lại những vết thâm sẫm màu có vảy mỏng bong tróc dạng phấn hoặc vảy cám nhỏ li ti, tạo nên hình ảnh vằn da hổ đặc trưng của bệnh sởi. Những vết vằn thâm này sẽ nhạt màu dần và biến mất hoàn toàn sau vài tuần mà không để lại sẹo vĩnh viễn trên cơ thể. Trong suốt giai đoạn này, sức đề kháng của trẻ vẫn còn suy giảm đáng kể, do đó cha mẹ cần tiếp tục chú trọng chế độ dinh dưỡng giàu vi chất để hỗ trợ trẻ phục hồi thể trạng hoàn toàn.

Phân biệt ban sởi với các tình trạng sốt phát ban thông thường

Trong thực tế chăm sóc, nhiều phụ huynh dễ nhầm lẫn giữa ban sởi và ban do các loại virus gây sốt phát ban thông thường như Rubella hoặc Adenovirus. Đối với sốt phát ban thông thường, ban thường nổi lên đồng loạt khắp người ngay sau khi trẻ dứt cơn sốt, dạng ban mịn màng, màu hồng nhạt, phân bố rải rác và ít khi kết thành mảng lớn. Hơn nữa, ban của sốt phát ban thông thường biến mất khá nhanh sau một đến hai ngày mà không để lại vết thâm da hổ hay tróc vảy cám.

Ngược lại, ban sởi mọc trong khi trẻ vẫn đang sốt rất cao và chỉ hạ sốt khi ban đã mọc đến tận bàn chân. Ban sởi luôn tuân thủ nghiêm ngặt trình tự mọc từ vùng đầu mặt lan dần xuống chi dưới kèm theo triệu chứng viêm long hô hấp dữ dội như mắt đỏ nhiều dử, chảy nước mũi liên tục và ho khàn tiếng. Trẻ mắc sốt phát ban thông thường nhìn chung vẫn giữ được sự tỉnh táo, hoạt bát hơn và ít có biểu hiện viêm long mắt mũi nặng nề như trong bệnh sởi.

Các dấu hiệu cảnh báo biến chứng nguy hiểm cần đi khám ngay

Virus sởi làm suy yếu hệ thống miễn dịch của trẻ rất nghiêm trọng, tạo điều kiện thuận lợi cho các loại vi khuẩn xâm nhập gây bội nhiễm nguy hiểm. Một trong những biến chứng đường hô hấp thường gặp nhất là viêm phổi do phế cầu hoặc tụ cầu, viêm thanh khí phế quản cấp gây suy hô hấp. Trẻ cũng có nguy cơ bị viêm tai giữa cấp tính, viêm loét giác mạc do thiếu hụt vitamin A dẫn đến suy giảm thị lực, thậm chí biến chứng thần kinh nặng nề như viêm não màng não cấp tính.

Cha mẹ cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức nếu nhận thấy trẻ có các dấu hiệu nguy hiểm cảnh báo biến chứng. Cụ thể bao gồm tình trạng sốt cao liên tục không đáp ứng với các biện pháp hạ sốt, trẻ thở nhanh gấp, thở rít, lồng ngực co rút rõ rệt khi hít vào. Những dấu hiệu thần kinh như li bì, khó đánh thức, lơ mơ, co giật hoặc nôn trớ tất cả mọi thứ sau khi ăn uống, tiêu chảy mất nước nặng cũng đòi hỏi trẻ phải được can thiệp y tế khẩn cấp tại cơ sở chuyên khoa.

Lưu ý an toàn

Các thông tin về triệu chứng bệnh sởi ở trẻ em mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa đại chúng, không thay thế cho chẩn đoán chuyên khoa hoặc phác đồ điều trị của bác sĩ nhi khoa. Cha mẹ tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc kháng virus hay các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc để điều trị cho trẻ tại nhà. Khi phát hiện trẻ sốt cao hoặc phát ban nghi sởi, gia đình cần đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám và hướng dẫn theo dõi an toàn.

Tóm tắt

Nhận biết sớm các triệu chứng bệnh sởi ở trẻ em giúp cha mẹ kịp thời cách ly, chăm sóc đúng cách và ngăn ngừa lây lan. Khi trẻ sốt cao hoặc phát ban, gia đình không nên tự ý dùng thuốc mà cần tham vấn cán bộ y tế. Tuân thủ lịch tiêm chủng đầy đủ là biện pháp chủ động và hiệu quả nhất để bảo vệ trẻ khỏi bệnh sởi cùng các biến chứng nguy hiểm.