Bị ảo giác khi ngủ là hiện tượng gì và khi nào cần thăm khám?

Bị ảo giác khi ngủ là hiện tượng gì và khi nào cần thăm khám?

Ảo giác liên quan đến giấc ngủ là những tri giác sai lệch xuất hiện vào ranh giới giữa trạng thái thức và trạng thái ngủ. Trong y khoa, hiện tượng này được chia thành hai nhóm chính tùy theo thời điểm xuất hiện: ảo giác trước khi ngủ (hypnagogic hallucination) khi cơ thể đang thiu thiu chìm vào giấc ngủ, và ảo giác sau khi ngủ dậy (hypnopompic hallucination) khi một người đang chuyển từ giấc ngủ sang trạng thái tỉnh táo.

Về mặt bản chất, khi cơ thể chuyển đổi giữa các pha thức và pha ngủ chuyển động mắt nhanh, vỏ não thị giác hoặc thính giác có thể bị kích hoạt sớm trong khi ý thức vẫn còn nhận biết môi trường xung quanh. Điều này dẫn đến việc người trải nghiệm nhìn thấy hình ảnh kỳ lạ, nghe thấy tiếng động, ngửi thấy mùi hương hoặc có cảm giác rơi tự do, lơ lửng. Hiện tượng này có thể gặp ở người hoàn toàn khỏe mạnh khi cơ thể kiệt sức hoặc đồng thời xuất hiện trong một số rối loạn giấc ngủ mạn tính.

Phân loại các dạng ảo giác khi ngủ thường gặp

Ảo giác liên quan đến giấc ngủ có thể biểu hiện qua nhiều giác quan khác nhau, tạo nên những cảm nhận rất phong phú nhưng đôi khi gây sợ hãi. Dạng phổ biến nhất là ảo giác thị giác, người bệnh nhìn thấy các hình thù phức tạp, bóng người, động vật, khuôn mặt hoặc các vệt sáng di chuyển quanh phòng ngủ.

Dạng thường gặp tiếp theo là ảo giác thính giác, bao gồm việc nghe thấy tiếng bước chân, tiếng gõ cửa, tiếng chuông reo, tiếng thì thầm hoặc tiếng ai đó gọi tên mình rõ mồn một. Ngoài ra, một số người trải qua ảo giác vận động hoặc cảm giác tiền đình – bản thể, ví dụ như thấy giường rung lắc, cơ thể bị rơi xuống vực thẳm hoặc lơ lửng trên không trung. Các ảo giác này có thể xuất hiện độc lập hoặc kết hợp cùng trạng thái bóng đè, khiến người bệnh tạm thời bất động và gia tăng cảm giác sợ hãi tột độ.

Những nguyên nhân và yếu tố kích hoạt tình trạng ảo giác khi ngủ

Hiện tượng này xuất phát từ sự rối loạn nhịp chuyển tiếp giữa các giai đoạn của giấc ngủ, đặc biệt là giai đoạn chuyển động mắt nhanh. Yếu tố kích hoạt hàng đầu là tình trạng thiếu ngủ kéo dài, nợ ngủ tích lũy hoặc lịch trình sinh hoạt thất thường, khiến não bộ rơi vào các pha ngủ không đồng bộ.

Căng thẳng tâm lý quá mức, sang chấn tinh thần, lo âu mạn tính cũng làm gia tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện ảo giác. Ngoài ra, việc sử dụng các chất kích thích như caffeine đậm đặc, rượu bia, thuốc lá gần giờ đi ngủ hoặc tác dụng phụ của một số nhóm thuốc điều trị cũng góp phần làm gián đoạn chu kỳ giấc ngủ tự nhiên. Trong một số trường hợp ít gặp hơn, ảo giác khi ngủ là triệu chứng đi kèm của các bệnh lý như hội chứng ngủ rũ, chứng ngưng thở khi ngủ hoặc rối loạn lo âu.

Biện pháp cải thiện chất lượng giấc ngủ và giảm ảo giác

Để giảm thiểu và ngăn ngừa các cơn ảo giác khi ngủ, việc thiết lập vệ sinh giấc ngủ khoa học đóng vai trò quan trọng hàng đầu. Người bệnh nên duy trì khung giờ đi ngủ và thức dậy cố định mỗi ngày, kể cả vào các ngày nghỉ cuối tuần, nhằm ổn định đồng hồ sinh học tự nhiên của cơ thể.

Không gian phòng ngủ cần được giữ yên tĩnh, thoáng mát, hạn chế ánh sáng xanh từ điện thoại, máy tính và tivi ít nhất một giờ trước khi lên giường. Tránh dùng bữa quá no, kiêng hoàn toàn đồ uống chứa cồn hoặc caffeine vào buổi chiều tối. Việc áp dụng các kỹ thuật thư giãn như tắm nước ấm, đọc sách nhẹ nhàng, hít thở sâu hoặc thiền định giúp hệ thần kinh chuyển từ trạng thái hưng phấn sang thư giãn dễ dàng hơn, từ đó giảm thiểu sự gián đoạn trong quá trình chìm vào giấc ngủ.

Lưu ý an toàn

Ảo giác khi ngủ phần lớn là phản ứng sinh lý lành tính trước tình trạng mệt mỏi hoặc căng thẳng. Tuy nhiên, người bệnh không nên tự ý mua hoặc sử dụng các loại thuốc an thần, thuốc bình thần khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc tâm thần. Nếu tình trạng ảo giác xuất hiện thường xuyên, đi kèm buồn ngủ mất kiểm soát ban ngày, đột ngột mất trương lực cơ, hoặc ảo giác xuất hiện ngay cả khi đang hoàn toàn tỉnh táo vào ban ngày, người bệnh cần đến bệnh viện để được thăm khám chuyên sâu, loại trừ các rối loạn giấc ngủ phức tạp hoặc bệnh lý thần kinh tiềm ẩn.

Tóm tắt

Bị ảo giác khi ngủ tuy mang lại cảm giác hoảng hốt nhưng thường không nguy hiểm đến tính mạng và có thể cải thiện tốt thông qua việc điều chỉnh lối sống, ngủ đủ giấc và giải tỏa căng thẳng. Việc lắng nghe cơ thể, chăm sóc sức khỏe giấc ngủ chu đáo và chủ động tham vấn nhân viên y tế khi cần thiết là cách tốt nhất để tìm lại sự an tâm và những giấc ngủ ngon trọn vẹn mỗi đêm.