Bệnh ung thư máu có di truyền không và những yếu tố nguy cơ cần biết
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Nhiều người cảm thấy lo lắng khi trong gia đình có người thân mắc bệnh ung thư máu và băn khoăn liệu căn bệnh này có truyền sang đời con cháu hay không. Trên thực tế, phần lớn các dạng ung thư máu không phải là bệnh lý di truyền trực tiếp từ cha mẹ sang con. Bệnh chủ yếu hình thành do các biến đổi bất thường của tế bào tạo máu tích tụ trong suốt cuộc đời.
Hiểu rõ cơ chế phát sinh của bệnh ung thư máu giúp giải tỏa tâm lý hoang mang không cần thiết, đồng thời giúp mỗi người chủ động nhận biết các yếu tố nguy cơ thực sự để có biện pháp theo dõi sức khỏe và phòng ngừa phù hợp.
Bệnh ung thư máu có di truyền không là gì?
Ung thư máu là tên gọi chung cho nhóm bệnh lý ác tính xảy ra tại tủy xương hoặc hệ bạch huyết, nơi cơ thể sản sinh các tế bào máu. Các dạng phổ biến bao gồm bệnh bạch cầu, ung thư hạch và đa u tủy xương. Điểm đặc trưng của nhóm bệnh này là sự tăng sinh mất kiểm soát của các tế bào máu bất thường, làm cản trở quá trình tạo hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu khỏe mạnh. Về mặt di truyền học, hầu hết các ca bệnh phát sinh từ các đột biến gen mắc phải trong tế bào soma, nghĩa là biến đổi xảy ra sau khi sinh ra chứ không phải do nhận bộ gen khiếm khuyết từ cha mẹ. Chỉ một tỷ lệ rất nhỏ liên quan đến các hội chứng khiếm khuyết gen bẩm sinh làm tăng tính nhạy cảm với bệnh.
Sự khác biệt giữa đột biến mắc phải và đột biến dòng mầm trong ung thư máu
Phần lớn các bệnh lý ác tính của hệ tạo máu, bao gồm bệnh bạch cầu dòng tủy, bệnh bạch cầu dòng lympho và đa u tủy xương, xuất phát từ các đột biến gen mắc phải trong đời sống. Đây là những biến đổi ADN xảy ra ở một tế bào gốc tạo máu đơn lẻ do tác động của quá trình lão hóa hoặc các yếu tố bên ngoài, không phải là đột biến có sẵn trong trứng hay tinh trùng. Do đó, các đột biến này không truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Người bệnh mắc ung thư máu vì vậy không truyền căn bệnh này trực tiếp cho con cái của mình theo quy luật di truyền thông thường.
Những trường hợp gia đình có nguy cơ cao hoặc liên quan hội chứng di truyền
Mặc dù ung thư máu không di truyền trực tiếp, các nghiên cứu y khoa ghi nhận một tỷ lệ rất nhỏ các trường hợp có xu hướng tập trung trong gia đình hoặc liên quan đến đột biến dòng mầm bẩm sinh. Một số hội chứng khiếm khuyết di truyền bẩm sinh như hội chứng Down, hội chứng Fanconi hay hội chứng Li-Fraumeni có thể khiến tế bào suy giảm khả năng sửa chữa tổn thương ADN, từ đó làm gia tăng nguy cơ tiến triển thành ung thư máu. Nếu trong gia đình có từ hai người thân trực hệ cùng mắc bệnh lý huyết học ác tính, bác sĩ có thể khuyến nghị theo dõi chặt chẽ hơn.
Các tác nhân môi trường làm gia tăng nguy cơ mắc ung thư máu
Thay vì yếu tố di truyền, các yếu tố từ môi trường sống và thói quen sinh hoạt đóng vai trò đáng kể trong cơ chế kích hoạt đột biến tế bào máu. Việc tiếp xúc thường xuyên với các bức xạ ion hóa liều cao, các loại hóa chất công nghiệp độc hại như benzen, thuốc trừ sâu, hoặc tiền sử từng trải qua hóa trị, xạ trị điều trị bệnh lý khác trước đó đều là những nguyên nhân làm tăng khả năng đột biến gen. Ngoài ra, thói quen hút thuốc lá cũng đưa nhiều hợp chất sinh ung thư vào cơ thể, ảnh hưởng trực tiếp đến tủy xương và hệ tuần hoàn.
Lời khuyên theo dõi sức khỏe và tham vấn y khoa cho người có tiền sử gia đình
Nếu gia đình có người thân từng mắc bệnh ung thư máu, các thành viên không nên hoang mang tự ý thực hiện các gói xét nghiệm gen tràn lan khi chưa có chỉ định. Thay vào đó, việc quan trọng là chia sẻ tiền sử bệnh lý gia đình với bác sĩ trong các lần khám sức khỏe định kỳ. Thực hiện xét nghiệm tổng phân tích tế bào máu ngoại vi định kỳ là phương pháp đơn giản giúp kiểm tra số lượng hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu. Khi phát hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi kéo dài, sốt dai dẳng, bầm tím tự nhiên hay sụt cân không rõ lý do, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa huyết học để được chẩn đoán chính xác.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán hay tư vấn y khoa chuyên sâu. Mọi xét nghiệm gen tầm soát hoặc chẩn đoán bệnh lý huyết học đều cần được chỉ định và đánh giá bởi bác sĩ chuyên khoa huyết học. Người đọc tuyệt đối không tự suy đoán tình trạng bệnh dựa trên tiền sử gia đình.
Tóm tắt
Ung thư máu phần lớn không mang tính di truyền trực tiếp, do đó mọi người không nên quá hoang mang khi gia đình có người mắc bệnh. Việc duy trì lối sống lành mạnh, hạn chế tiếp xúc hóa chất độc hại và chủ động khám sức khỏe định kỳ là giải pháp bảo vệ sức khỏe hệ tạo máu an toàn và hiệu quả nhất.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ bị ung thư máu thì con cái có chắc chắn mắc bệnh không?
Phần lớn con cái không bị di truyền trực tiếp bệnh ung thư máu từ cha mẹ. Trường hợp ngoại lệ rất hiếm, chỉ xảy ra khi gia đình mang các hội chứng di truyền đặc biệt làm tăng nguy cơ đột biến tế bào máu.
Có cần làm xét nghiệm gen tầm soát ung thư máu cho cả nhà không?
Xét nghiệm gen thường chỉ được chỉ định khi gia đình có nhiều người cùng mắc bệnh lý huyết học ác tính hoặc có dấu hiệu của các hội chứng khiếm khuyết di truyền đã được bác sĩ chuyên khoa huyết học thăm khám và đánh giá.
Có thể chủ động phòng ngừa ung thư máu bằng cách nào?
Hiện nay chưa có biện pháp ngăn ngừa tuyệt đối, nhưng việc tránh tiếp xúc với hóa chất độc hại, không hút thuốc lá, hạn chế tia bức xạ và duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh giúp giảm nguy cơ đột biến tế bào.
Những dấu hiệu sớm cảnh báo bệnh lý ung thư máu là gì?
Các dấu hiệu gợi ý thường gồm mệt mỏi kéo dài, sốt không rõ nguyên nhân, sụt cân nhanh, xuất huyết dưới da, chảy máu chân răng khó cầm hoặc nổi hạch không đau ở cổ, nách, bẹn.
Xét nghiệm máu định kỳ có phát hiện được ung thư máu không?
Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi là xét nghiệm cơ bản đầu tiên giúp phát hiện những bất thường về số lượng và hình thái hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu để bác sĩ chỉ định các bước chuyên sâu tiếp theo.
