Bệnh than là gì và bệnh than lây nhiễm như thế nào?
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Bệnh than là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi khuẩn than gây ra, thường lưu hành ở các loài động vật ăn cỏ và có thể lây truyền sang người khi có sự tiếp xúc với mầm bệnh. Mức độ nghiêm trọng của bệnh phụ thuộc rất lớn vào con đường vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể cũng như thời điểm can thiệp y tế.
Hiểu rõ bệnh than lây nhiễm như thế nào qua các con đường như da, tiêu hóa hay hô hấp sẽ giúp người dân chủ động trang bị biện pháp phòng hộ, nhận diện sớm rủi ro để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và cộng đồng chăn nuôi.
Bệnh than lây nhiễm như thế nào là gì?
Bệnh than, tên tiếng Anh là Anthrax, là bệnh truyền nhiễm do trực khuẩn sinh nha bào Bacillus anthracis gây ra. Trong tự nhiên, bệnh than chủ yếu gây bệnh cho các loài động vật có móng guốc như trâu, bò, ngựa, cừu, dê. Con người không phải là vật chủ tự nhiên nhưng có thể bị nhiễm bệnh thứ phát khi tiếp xúc trực tiếp với động vật ốm chết, xử lý các sản phẩm từ động vật nhiễm khuẩn hoặc hít phải nha bào trong môi trường làm việc.
Dù không lây lan ồ ạt qua tiếp xúc hàng ngày giữa người với người, bệnh than vẫn được xếp vào nhóm bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Khi nha bào xâm nhập vào cơ thể, chúng phát triển thành vi khuẩn hoạt động, nhân lên nhanh chóng và sản sinh độc tố gây tổn thương mô tại chỗ cũng như nhiễm độc toàn thân. Tùy thuộc vào vị trí phơi nhiễm ban đầu, bệnh than biểu hiện qua ba thể lâm sàng chính gồm thể da, thể tiêu hóa và thể hô hấp.
Đặc tính sinh học và khả năng tồn tại của vi khuẩn than
Bệnh than hình thành từ vi khuẩn gram dương có tên khoa học là Bacillus anthracis. Điểm đặc biệt khiến loại vi khuẩn này tồn tại dai dẳng trong tự nhiên chính là khả năng sinh nha bào khi gặp điều kiện môi trường bất lợi. Nha bào vi khuẩn than có lớp vỏ bảo vệ vô cùng kiên cố, chống chịu tốt trước nhiệt độ cao, tình trạng khô hạn kéo dài cũng như nhiều hóa chất khử trùng thông thường.
Trong đất cát và đồng cỏ chăn thả, các nha bào này có thể ngủ đông suốt nhiều thập kỷ mà không mất đi hoạt lực gây bệnh. Khi động vật ăn cỏ như trâu, bò, dê hoặc cừu gặm cỏ sát mặt đất, chúng vô tình nuốt hoặc hít phải nha bào. Bên trong cơ thể vật chủ, nha bào nhanh chóng nảy mầm trở lại thành vi khuẩn hoạt động, nhân lên và tiết độc tố gây tổn thương mô nghiêm trọng. Con người khi làm việc trong môi trường chăn nuôi hoặc xử lý nguyên liệu động vật rất dễ đối mặt với nguy cơ phơi nhiễm này.
Ba con đường lây truyền bệnh than phổ biến sang người
Con đường xâm nhập đầu tiên và phổ biến nhất là qua da. Khi người chăn nuôi, bác sĩ thú y hoặc công nhân lò mổ có vết xước, vết rách nhỏ trên bề mặt biểu bì tiếp xúc trực tiếp với máu, da, lông hoặc phủ tạng của động vật nhiễm bệnh, nha bào sẽ xâm nhập vào cơ thể. Tại vị trí xâm nhập, tổn thương thường khởi phát dạng nốt sẩn rồi tiến triển thành vết loét có vảy đen đặc trưng.
Con đường thứ hai là qua đường tiêu hóa, xảy ra khi một người ăn phải thịt hoặc sử dụng sản phẩm từ gia súc mắc bệnh than chưa được nấu chín hoàn toàn. Vi khuẩn và nha bào đi vào ống tiêu hóa, gây viêm loét niêm mạc dạ dày ruột, đau bụng dữ dội và xuất huyết đường tiêu hóa.
Con đường thứ ba là qua đường hô hấp, xuất hiện khi con người hít phải bụi mang nha bào lơ lửng trong không khí, thường gặp ở các nhà máy chế biến lông thú, len sợi hoặc thuộc da. Đây là dạng bệnh diễn tiến nhanh và nghiêm trọng nhất đối với hệ thống phế quản và phổi.
Khả năng lây truyền trực tiếp giữa người với người
Một thắc mắc rất thường gặp của người dân là liệu bệnh than có bùng phát thành đại dịch lây lan từ người sang người như bệnh cúm, sởi hay Covid-19 hay không. Các chuyên gia y tế khẳng định bệnh than không phải là bệnh lây truyền tự nhiên từ người sang người qua giọt bắn đường hô hấp hay tiếp xúc thông thường.
Ngay cả ở thể than qua đường hô hấp, người bệnh cũng không giải phóng lượng nha bào ra không khí để truyền bệnh cho người tiếp xúc gần hoặc người chăm sóc. Đối với thể than ngoài da, nguy cơ lây truyền qua dịch tiết vết loét chỉ xảy ra trên lý thuyết nếu người chăm sóc tiếp xúc trực tiếp tổn thương hở mà không mang găng tay bảo hộ. Vì vậy, nguồn lây nhiễm chủ yếu và nguy cơ cốt lõi vẫn xuất phát từ động vật bị nhiễm bệnh, môi trường đất ô nhiễm hoặc các sản phẩm thô nguồn gốc động vật.
Các biện pháp chủ động ngăn ngừa lây nhiễm vi khuẩn than
Để ngăn chặn sự xâm nhập của vi khuẩn than, người dân cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc vệ sinh an toàn thực phẩm và an toàn lao động. Tuyệt đối không được buôn bán, vận chuyển, giết mổ hay ăn thịt động vật bị ốm chết bất thường hoặc không rõ nguồn gốc kiểm dịch.
Những người làm việc tại trang trại, lò giết mổ, xưởng chế biến len sợi, da thú cần được trang bị đầy đủ đồ bảo hộ lao động bao gồm ủng, găng tay dày, khẩu trang chuyên dụng và tạp dề chống thấm. Sau ca làm việc, khu vực chuồng trại và công cụ lao động phải được tiêu độc khử trùng đúng quy chuẩn y tế dự phòng. Khi phát hiện gia súc nghi ngờ mắc bệnh, chủ nuôi cần báo ngay cho cơ quan thú y địa phương để cách ly, xử lý tiêu hủy mầm bệnh an toàn và tránh gây phát tán nha bào ra đất đai, nguồn nước.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết mang tính chất giáo dục sức khỏe cộng đồng và nâng cao hiểu biết phòng bệnh. Bệnh than là tình trạng cấp tính đòi hỏi chẩn đoán xác định từ cơ sở y tế thông qua các xét nghiệm chuyên khoa. Người dân tuyệt đối không tự ý tìm mua kháng sinh dự phòng hay tự xử lý vết loét tại nhà khi nghi ngờ tiếp xúc với nguồn bệnh than.
Tóm tắt
Bệnh than là bệnh truyền nhiễm nghiêm trọng nhưng hoàn toàn có thể chủ động phòng tránh thông qua việc kiểm soát vệ sinh chăn nuôi, an toàn giết mổ và chế biến thực phẩm. Khi tiếp xúc với nguồn nguy cơ hoặc phát hiện các dấu hiệu nghi ngờ trên da, hô hấp hay tiêu hóa, người bệnh cần tới ngay cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Bệnh than có lây từ người sang người qua giao tiếp thông thường không?
Bệnh than không có xu hướng lây lan trực tiếp từ người sang người như cúm. Sự phơi nhiễm chủ yếu xảy ra do tiếp xúc trực tiếp với nha bào vi khuẩn than từ động vật, sản phẩm từ động vật hoặc môi trường nhiễm khuẩn.
Bệnh than có nguy hiểm đến tính mạng không?
Thể than thể da là dạng thường gặp nhất và có khả năng phục hồi tốt nếu phát hiện sớm. Tuy nhiên, than thể phổi và than thể tiêu hóa rất nguy hiểm, có thể đe dọa tính mạng nhanh chóng nếu không được can thiệp y tế kịp thời.
Nấu chín kỹ thịt gia súc bệnh có tiêu diệt được vi khuẩn than không?
Thịt từ động vật nhiễm bệnh than chứa nha bào vi khuẩn rất bền nhiệt. Việc nấu nướng thông thường tại gia đình không đảm bảo tiêu diệt hoàn toàn nha bào, do đó tuyệt đối không giết mổ hoặc sử dụng thịt gia súc ốm chết.
Sau khi tiếp xúc mầm bệnh bao lâu thì xuất hiện dấu hiệu bệnh than?
Thời gian ủ bệnh thường dao động từ một ngày đến một tuần tùy thuộc vào thể bệnh và con đường xâm nhập. Ở thể than qua đường hô hấp, nha bào có thể tiềm ẩn lâu hơn trước khi khởi phát triệu chứng.
Bệnh than được can thiệp y tế bằng phương pháp nào?
Bác sĩ thường sử dụng các loại kháng sinh nhắm trúng vi khuẩn than kết hợp hồi sức tích cực. Bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý mua kháng sinh uống tại nhà vì cần chỉ định đúng phác đồ của nhân viên y tế.
