Bệnh tả và tiêu chảy có giống nhau không: Phân biệt bản chất và mức độ nguy hiểm

Bệnh tả và tiêu chảy là gì?

Tiêu chảy là thuật ngữ mô tả tình trạng rối loạn tiêu hóa đặc trưng bởi việc đại tiện phân lỏng hoặc nhiều nước nhiều hơn ba lần mỗi ngày. Đây là một hội chứng phổ biến có thể do nhiều tác nhân gây nên như virus đường ruột, ngộ độc thức ăn, vi khuẩn thông thường hoặc tác dụng phụ của thuốc. Trong khi đó, bệnh tả là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do phẩy khuẩn Vibrio cholerae gây ra, lây lan mạnh qua đường tiêu hóa. Điểm mấu chốt là bệnh tả biểu hiện ra ngoài bằng triệu chứng tiêu chảy dữ dội nhưng có độc lực cao hơn, khả năng làm mất nước và điện giải nhanh hơn rất nhiều so với phần lớn các trường hợp tiêu chảy thông thường khác.

Mối liên hệ bản chất giữa bệnh tả và hội chứng tiêu chảy

Tiêu chảy là một hội chứng tiêu hóa rất thường gặp, được định nghĩa khi một người đi ngoài phân lỏng hoặc nhiều nước từ ba lần trở lên trong vòng hai mươi bốn giờ. Tình trạng này có thể xuất phát từ rất nhiều căn nguyên khác nhau, bao gồm nhiễm virus như rotavirus, nhiễm vi khuẩn lỵ, vi khuẩn e coli, ký sinh trùng, dị ứng thức ăn hoặc tác dụng phụ của thuốc. Phần lớn các đợt tiêu chảy thông thường diễn tiến cấp tính và tự giới hạn trong vài ngày khi đường ruột dần hồi phục.

Trong khi đó, bệnh tả là một bệnh truyền nhiễm cấp tính ở đường tiêu hóa do phẩy khuẩn Vibrio cholerae sinh độc tố ruột gây ra. Điểm mấu chốt là bệnh tả chính là một thể tiêu chảy nhiễm trùng cấp nhưng ở cấp độ nguy hiểm cao nhất. Như vậy, mọi người bệnh tả đều có triệu chứng tiêu chảy, nhưng không phải mọi trường hợp tiêu chảy đều là bệnh tả. Hiểu rõ mối liên hệ này giúp người bệnh không hoang mang quá mức nhưng cũng không chủ quan bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm.

Dấu hiệu phân biệt biểu hiện của bệnh tả với tiêu chảy thông thường

Mặc dù cùng biểu hiện qua việc đi ngoài phân lỏng, bệnh tả và các dạng tiêu chảy thông thường có những điểm khác biệt rõ rệt về mặt triệu chứng lâm sàng. Trong các đợt tiêu chảy do virus hoặc ngộ độc thực phẩm thông thường, người bệnh thường xuất hiện sốt, đau quặn bụng từng cơn, phân có thể lẫn nhầy hoặc thức ăn chưa tiêu hóa hoàn toàn, lượng dịch mất mỗi lần ở mức vừa phải.

Ngược lại, bệnh tả thường khởi phát rất đột ngột mà không kèm theo sốt hay đau bụng quằn quại. Người bệnh đi ngoài xối xả, liên tục nhiều lần trong ngày với lượng dịch rất lớn. Phân tả có tính chất rất điển hình: toàn bộ là nước màu trắng đục lờ lờ như nước vo gạo, lẫn những hạt trắng nhỏ và có mùi tanh nồng đặc trưng, không có máu. Đi kèm với tiêu chảy dữ dội là tình trạng nôn mửa liên tục xuất hiện sau khi tiêu chảy, khiến cơ thể cạn kiệt nguồn nước trong thời gian rất ngắn.

Mức độ nguy hiểm và nguy cơ mất nước cấp tính

Mức độ mất nước và rối loạn điện giải chính là yếu tố tạo nên ranh giới sinh tử giữa bệnh tả và các rối loạn tiêu hóa thông thường. Tiêu chảy thông thường hiếm khi gây tụt huyết áp đột ngột ở người trưởng thành khỏe mạnh nếu được bù nước đầy đủ qua đường uống. Nguy cơ mất nước thường chỉ diễn tiến âm thầm sau vài ngày nếu người bệnh nôn nhiều hoặc ăn uống quá kém.

Với bệnh tả, độc tố ruột của vi khuẩn kích thích niêm mạc ruột non bài tiết ồ ạt nước và các ion natri, kali, bicacbonat vào lòng ruột. Một người mắc bệnh tả thể nặng có thể mất từ mười đến hai mươi lít dịch mỗi ngày. Tình trạng mất nước cấp tính dẫn tới hiện tượng mắt trũng sâu, da nhăn nheo khô ráp, khát nước dữ dội, chuột rút bắp chân do hạ kali, tụt huyết áp nhanh chóng, thiểu niệu hoặc vô niệu và trụy mạch tử vong chỉ sau vài giờ nếu không được bù dịch kịp thời qua đường tĩnh mạch.

Nguyên tắc xử trí ban đầu và thời điểm cần trợ giúp y tế

Nguyên tắc chăm sóc nền tảng cho mọi trường hợp tiêu chảy là ngăn chặn tình trạng mất nước và điện giải. Khi mới xuất hiện phân lỏng, người bệnh cần bổ sung dung dịch oresol được pha đúng hướng dẫn trên bao bì, uống chậm từng ngụm nhỏ sau mỗi lần đi ngoài, kết hợp duy trì chế độ dinh dưỡng thanh đạm, dễ tiêu hóa như cháo loãng nấu thịt nạc.

Tuy nhiên, người bệnh và thân nhân cần chủ động đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa truyền nhiễm hoặc tiêu hóa nếu xuất hiện các biểu hiện nguy cấp: đi ngoài liên tục lượng nước lớn, nôn ói không giữ được nước uống, mệt lả li bì, chuột rút dữ dội, môi khô khốc hoặc mắt trũng. Đối với bệnh tả, việc chẩn đoán xác định thông qua soi phân hoặc cấy phân tìm vi khuẩn tả sẽ giúp bác sĩ chỉ định phác đồ bù dịch điện giải khẩn cấp và sử dụng kháng sinh phù hợp nhằm rút ngắn thời gian bài xuất mầm bệnh ra môi trường.

Con đường lây truyền và biện pháp phòng ngừa nhiễm trùng đường ruột

Bệnh tả lây truyền chủ yếu qua nguồn nước và thực phẩm nhiễm vi khuẩn tả từ phân của người bệnh hoặc người lành mang trùng. Khác với nhiều tác nhân tiêu chảy thông thường chỉ gây bệnh tản phát trong gia đình, phẩy khuẩn tả có khả năng bùng phát thành các vụ dịch lớn trong cộng đồng, đặc biệt tại những nơi có điều kiện vệ sinh môi trường kém, sử dụng nước giếng hoặc nước sông chưa qua xử lý.

Để phòng ngừa cả bệnh tả lẫn các bệnh tiêu chảy nhiễm trùng khác, việc thực hiện ăn chín uống sôi là nguyên tắc vàng. Người dân tuyệt đối không sử dụng các món ăn tái sống như tiết canh, gỏi cá, hải sản chưa nấu chín kỹ hoặc rau sống không rõ nguồn gốc. Thường xuyên rửa tay bằng xà phòng sạch dưới vòi nước chảy trước khi chế biến thức ăn, trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh. Đồng thời, bảo vệ nguồn nước sinh hoạt gia đình và tiêm vắc xin phòng tả khi sinh sống hoặc di chuyển vào vùng có dịch lưu hành.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa đại chúng, không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng thuốc kháng sinh hay thuốc cầm tiêu chảy khi chưa có hướng dẫn y tế, bởi việc cầm tiêu chảy sai cách có thể giữ độc tố lại trong ruột khiến tình trạng nhiễm trùng trở nên trầm trọng hơn. Khi xuất hiện dấu hiệu mất nước nhanh, cần khẩn trương đến bệnh viện để được cấp cứu kịp thời.

Tóm tắt

Bệnh tả và tiêu chảy không phải là hai tình trạng riêng biệt hoàn toàn mà bệnh tả là một dạng tiêu chảy cấp đặc biệt nguy hiểm do vi khuẩn gây ra. Nhận diện sớm nguy cơ mất nước, giữ vệ sinh nguồn nước thực phẩm và tìm đến cơ sở y tế khi có dấu hiệu bất thường là chìa khóa bảo vệ sức khỏe cho bản thân và cộng đồng.