Bệnh sởi: Biểu hiện nhận biết và nguyên tắc chăm sóc

Bệnh sởi là gì?

Bệnh sởi là bệnh truyền nhiễm cấp tính lây truyền chủ yếu qua giọt bắn đường hô hấp khi người nhiễm bệnh ho, hắt hơi hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết mũi họng. Bệnh có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, nhưng trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và những người có hệ miễn dịch suy giảm là đối tượng dễ gặp diễn tiến nặng nhất. Điểm đặc trưng của sởi là tính lây nhiễm rất cao, virus có thể lơ lửng trong không khí hoặc bám trên các bề mặt trong vòng nhiều giờ. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, virus nhân lên ở niêm mạc đường hô hấp và các hạch bạch huyết lân cận, sau đó đi vào máu gây nhiễm virus huyết và phát tán tổn thương đến nhiều cơ quan trong cơ thể. Do chưa có thuốc đặc trị tiêu diệt virus, việc điều trị chủ yếu tập trung vào các biện pháp hỗ trợ, phòng ngừa biến chứng bội nhiễm và tiêm vắc xin chủ động để tạo miễn dịch cộng đồng.

Diễn tiến các biểu hiện lâm sàng đặc trưng của bệnh sởi

Bệnh sởi thường khởi phát sau thời gian ủ bệnh kéo dài từ 7 đến 14 ngày kể từ khi tiếp xúc nguồn lây. Giai đoạn khởi phát hay còn gọi là giai đoạn viêm long đường hô hấp trên thường kéo dài 2 đến 4 ngày. Người bệnh biểu hiện sốt cao đột ngột, kèm theo ho khan dai dẳng, chảy nước mũi nhiều, nghẹt mũi và viêm kết mạc mắt khiến mắt đỏ, chảy nước mắt, sợ ánh sáng. Trong niêm mạc miệng ở vị trí ngang răng hàm có thể xuất hiện các chấm nhỏ màu trắng xám bao quanh bởi viền đỏ gọi là hạt Koplik.

Sau giai đoạn khởi phát, người bệnh bước vào giai đoạn phát ban đặc trưng. Ban sởi là dạng ban dát sẩn mịn, màu hồng hoặc đỏ, xuất hiện tuần tự từ sau tai, chân tóc, lan dần ra trán, mặt, cổ, rồi lan xuống ngực, lưng, bụng và cuối cùng là hai tay, hai chân. Khi ban lan kín toàn thân, sốt thường bắt đầu giảm dần nếu không xảy ra nhiễm trùng thứ phát. Ban sởi tồn tại khoảng 5 đến 6 ngày rồi nhạt dần và lặn theo đúng thứ tự xuất hiện, để lại trên da những vết thâm vằn da hổ kèm bong vảy nhỏ mịn.

Các biến chứng nguy hiểm có thể gặp khi mắc bệnh sởi

Đa phần các trường hợp mắc bệnh sởi có thể hồi phục nếu được theo dõi và chăm sóc tốt, tuy nhiên virus sởi gây ức chế hệ miễn dịch tạm thời, tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn xâm nhập và gây biến chứng nghiêm trọng. Những biến chứng thường gặp bao gồm viêm tai giữa cấp, viêm thanh khí phế quản và viêm phổi do bội nhiễm vi khuẩn. Viêm phổi là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến diễn tiến nặng và tử vong liên quan đến sởi, đặc biệt ở trẻ nhỏ suy dinh dưỡng hoặc người suy giảm miễn dịch.

Bên cạnh tổn thương hô hấp, bệnh sởi có thể dẫn đến các biến chứng thần kinh nguy hiểm như viêm não cấp tính màng não, có thể để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn. Ngoài ra, người bệnh có thể gặp biến chứng tiêu hóa như tiêu chảy cấp kéo dài gây mất nước, suy dinh dưỡng sau sởi, hoặc biến chứng loét giác mạc do thiếu hụt vitamin A dẫn đến suy giảm thị lực và mù lòa. Việc phát hiện sớm các dấu hiệu cảnh báo như khó thở, co giật, lơ mơ hoặc sốt tái phát là vô cùng cấp thiết.

Nguyên tắc chăm sóc và hỗ trợ nâng đỡ cho người mắc bệnh sởi

Hiện nay y học chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu để tiêu diệt virus sởi, do đó mục tiêu chăm sóc chính là nâng đỡ thể trạng, làm dịu triệu chứng và ngăn ngừa biến chứng. Người bệnh cần được nghỉ ngơi tại phòng thoáng khí, đủ ánh sáng tự nhiên nhưng tránh gió lùa và ánh nắng quá chói chiếu trực tiếp vào mắt. Vệ sinh thân thể hàng ngày bằng nước ấm, lau rửa mắt và súc miệng bằng dung dịch nước muối sinh lý đẳng trương giúp làm sạch chất tiết, hạn chế bội nhiễm vi khuẩn ở niêm mạc mắt và đường hô hấp trên.

Chế độ dinh dưỡng đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình hồi phục. Người bệnh cần được cung cấp thức ăn mềm, lỏng, dễ tiêu hóa như cháo súp, chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày để đảm bảo năng lượng. Cần chú trọng bù nước và điện giải đầy đủ bằng dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ hoặc nước lọc, nước hoa quả tươi giàu vitamin. Khi bị sốt, có thể dùng thuốc hạ sốt theo đúng hướng dẫn và chỉ định của bác sĩ hoặc nhân viên y tế, tuyệt đối không tự ý dùng các thuốc kháng viêm không steroid khi chưa có tư vấn chuyên môn.

Phương pháp phòng ngừa và kiểm soát lây lan bệnh sởi

Tiêm chủng vắc xin là biện pháp hữu hiệu và bền vững nhất để tạo miễn dịch bảo vệ cơ thể trước virus sởi. Trẻ em cần được tiêm phòng đầy đủ theo lịch tiêm chủng mở rộng quốc gia, bắt đầu với mũi vắc xin sởi đơn khi đủ 9 tháng tuổi và mũi nhắc lại bằng vắc xin phối hợp sởi quai bị rubella hoặc sởi rubella vào các mốc thời gian tiếp theo theo khuyến cáo y tế. Người lớn chưa từng mắc sởi hoặc chưa tiêm đủ phác đồ vắc xin cũng nên chủ động tiêm phòng để tạo lá chắn miễn dịch.

Bên cạnh tiêm vắc xin, công tác kiểm soát lây nhiễm trong cộng đồng giữ vai trò then chốt khi có dịch lưu hành. Người nghi ngờ mắc sởi cần được cách ly tại phòng riêng ít nhất 4 ngày kể từ khi ban bắt đầu xuất hiện. Người chăm sóc cần đeo khẩu trang y tế, rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn sau mỗi lần tiếp xúc. Không dùng chung các vật dụng cá nhân như khăn mặt, bát đũa, cốc uống nước. Thường xuyên lau chùi bề mặt tiếp xúc và khử khuẩn đồ dùng trong gia đình bằng các dung dịch sát khuẩn thông thường để triệt tiêu mầm bệnh.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị y khoa trực tiếp từ bác sĩ. Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng thuốc kháng sinh, thuốc kháng viêm hay các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc để điều trị sởi tại nhà. Khi người bệnh có dấu hiệu sốt cao liên tục không hạ, thở nhanh, khó thở, co giật, lơ mơ hoặc tiêu chảy mất nước nặng, cần nhanh chóng đưa đến cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám và xử trí kịp thời.

Tóm tắt

Bệnh sởi là bệnh truyền nhiễm cấp tính có tốc độ lây lan nhanh nhưng hoàn toàn có thể chủ động kiểm soát. Việc nhận biết sớm các biểu hiện ban đầu, cách ly kịp thời và thực hiện chăm sóc nâng đỡ đúng hướng dẫn y tế giúp giảm thiểu đáng kể nguy cơ biến chứng nặng. Mọi biện pháp dùng thuốc hoặc xử trí bất thường cần tuân theo chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.