Bệnh Rubella: Triệu chứng, biến chứng thai kỳ và phương pháp phòng ngừa

Tổng quan về bệnh Rubella

Bệnh Rubella là bệnh truyền nhiễm do virus Rubella, một loại virus chứa vật chất di truyền axit ribonucleic (RNA) đơn chuỗi thuộc chi Rubivirus và họ Togaviridae gây ra. Khác với bệnh sởi thông thường do Paramyxovirus gây ra, virus Rubella có đặc điểm sinh học riêng biệt nhưng từng bị nhầm lẫn trong quá khứ do hình thái phát ban ngoài da có nhiều nét tương đồng, từ đó hình thành tên gọi quen thuộc là bệnh sởi Đức.

Bệnh lây truyền chủ yếu từ người sang người qua đường hô hấp thông qua các giọt bắn chứa virus khi người nhiễm bệnh ho, hắt hơi hoặc trò chuyện trực tiếp ở cự ly gần. Ngoài ra, virus còn có khả năng truyền dọc từ mẹ sang thai nhi qua hệ tuần hoàn nhau thai nếu người mẹ bị nhiễm trùng nguyên phát trong giai đoạn mang thai. Giai đoạn ủ bệnh của Rubella thường kéo dài từ mười bốn đến hai mươi mốt ngày, phổ biến nhất là khoảng mười sáu đến mười tám ngày kể từ thời điểm phơi nhiễm.

Về mặt dịch tễ và diễn tiến lâm sàng, bệnh Rubella có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi nếu chưa có kháng thể bảo vệ, song tần suất mắc cao nhất được ghi nhận ở trẻ em, thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ tuổi sinh sống tại các khu dân cư đông đúc. Điểm đáng chú ý của bệnh Rubella là có tới khoảng năm mươi phần trăm số ca nhiễm virus không bộc lộ triệu chứng lâm sàng rõ rệt hoặc biểu hiện rất mờ nhạt, khiến người bệnh vô tình trở thành nguồn lây âm thầm trong cộng đồng.

Mặc dù hầu hết người mắc bệnh đều hồi phục hoàn toàn và hình thành miễn dịch bảo vệ lâu dài sau khi khỏi bệnh, Rubella vẫn được xếp vào nhóm các bệnh truyền nhiễm cần giám sát y tế chặt chẽ do khả năng tàn phá nặng nề đối với thai nhi. Việc kiểm soát bệnh tật đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa phát hiện ca bệnh, cách ly nguồn lây và duy trì tỷ lệ bao phủ vắc xin cao trong toàn dân.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Tác nhân trực tiếp gây ra bệnh Rubella là virus Rubella, một thành viên duy nhất trong chi Rubivirus thuộc họ Togaviridae. Virus này có cấu trúc vỏ bao lipid kép nhạy cảm với nhiệt độ cao, dung môi hòa tan chất béo và các chất sát khuẩn thông thường, nhưng lại tồn tại bền vững trong điều kiện nhiệt độ thấp. Sau khi xâm nhập vào cơ thể người qua lớp niêm mạc đường hô hấp trên, virus Rubella bắt đầu nhân lên cục bộ tại các tế bào biểu mô đường thở, sau đó di chuyển và xâm lấn hệ thống hạch bạch huyết vùng cổ rồi đi vào máu để gây ra tình trạng nhiễm virus huyết, phân tán đến các cơ quan nội tạng và biểu mô da.

Đường lây truyền chính của bệnh Rubella là qua các giọt bắn đường hô hấp khi người nhiễm bệnh nói chuyện, ho hoặc hắt hơi phát tán dịch tiết mũi họng vào không khí. Người mắc bệnh có khả năng lây truyền virus cho người xung quanh từ khoảng bảy ngày trước khi xuất hiện nốt phát ban đầu tiên cho đến ít nhất bảy ngày sau khi ban bắt đầu xuất hiện. Đáng chú ý, trẻ sơ sinh mắc hội chứng Rubella bẩm sinh có thể tiếp tục đào thải virus sống qua nước tiểu và dịch tiết hầu họng trong nhiều tháng, thậm chí kéo dài hơn một năm sau khi chào đời, tạo nên nguồn lây nhiễm âm thầm và bền bỉ trong cộng đồng.

Bên cạnh đặc tính của virus, các yếu tố nguy cơ khiến bệnh Rubella dễ bùng phát và lây lan bao gồm tình trạng chưa được tiêm chủng vắc xin phòng bệnh hoặc chưa từng có miễn dịch tự nhiên từ trước. Những người chưa có kháng thể bảo vệ khi sinh sống và sinh hoạt trong các môi trường tập trung đông người như nhà trẻ, trường học, ký túc xá, khu nhà trọ hoặc xí nghiệp công nghiệp sẽ có nguy cơ lây nhiễm rất cao. Điều kiện sống chật chội, kém thông thoáng và độ ẩm cao vào mùa đông xuân là hoàn cảnh lý tưởng để virus phát tán.

Đối tượng đối mặt với rủi ro sức khỏe nặng nề nhất khi mắc bệnh Rubella là phụ nữ trong độ tuổi sinh sản chưa có miễn dịch, đặc biệt là những người đang mang thai trong mười hai tuần đầu tiên. Khi người mẹ bị nhiễm virus huyết nguyên phát, virus Rubella có khả năng vượt qua hàng rào nhau thai để tấn công các tế bào phôi thai, phá hủy tế bào nội mô mạch máu và làm gián đoạn nghiêm trọng quá trình phân chia, hình thành các cơ quan thai nhi. Ngoài ra, nhân viên y tế và giáo viên mầm non chưa có kháng thể bảo vệ cũng là nhóm có nguy cơ phơi nhiễm nghề nghiệp đáng kể.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Sau thời gian ủ bệnh trung bình từ mười bốn đến hai mươi mốt ngày không có dấu hiệu bất thường, bệnh Rubella bắt đầu chuyển sang giai đoạn khởi phát hay còn gọi là giai đoạn tiền triệu. Ở trẻ nhỏ, giai đoạn tiền triệu thường rất nhẹ hoặc hoàn toàn không xuất hiện, trẻ có thể phát ban ngay mà không có dấu hiệu báo trước. Ngược lại, ở thanh thiếu niên và người trưởng thành, giai đoạn này thường kéo dài từ một đến năm ngày với các triệu chứng giống cảm cúm nhẹ bao gồm sốt nhẹ khoảng ba mươi tám độ C, mệt mỏi toàn thân, đau đầu, viêm kết mạc mắt gây đỏ mắt nhẹ nhưng không chảy mủ, nghẹt mũi hoặc chảy nước mũi trong và cảm giác đau rát họng.

Dấu hiệu lâm sàng có giá trị định hướng cao của bệnh Rubella là tình trạng sưng và đau các hạch bạch huyết. Hạch thường xuất hiện trước khi phát ban khoảng một đến vài ngày, khu trú điển hình tại vùng sau tai, vùng dưới chẩm và chuỗi hạch sau cổ. Các hạch này thường có kích thước nhỏ, hơi đau khi sờ nắn và có thể tiếp tục tồn tại dai dẳng trong nhiều ngày hoặc vài tuần ngay cả sau khi ban da đã thoái lui hoàn toàn. Khoảng hai mươi phần trăm trường hợp người bệnh có thể xuất hiện dấu hiệu Forchheimer, biểu hiện bằng các chấm xuất huyết nhỏ màu đỏ ở vùng vòm họng mềm, tuy nhiên dấu hiệu này không mang tính đặc hiệu tuyệt đối cho riêng bệnh Rubella.

Giai đoạn toàn phát đặc trưng bởi sự xuất hiện của các nốt phát ban. Ban Rubella có dạng dát sần nhỏ màu hồng nhạt hoặc hơi đỏ, hình tròn hoặc bầu dục với kích thước khoảng từ một đến hai milimet. Ban thường bắt đầu mọc đầu tiên ở vùng mặt và cổ, sau đó nhanh chóng lan tỏa xuống thân mình và tứ chi trong vòng hai mươi bốn giờ. Khác với bệnh sởi, ban Rubella thường phân bố rời rạc, ít khi hợp lưu thành từng mảng lớn, gây ngứa nhẹ và thoái triển rất nhanh trong khoảng ba ngày theo đúng trình tự xuất hiện. Khi ban bay đi, da thường trở lại bình thường mà không để lại các vết thâm sạm đậm màu dạng vằn da hổ hay hiện tượng bong vảy da rõ rệt.

Bên cạnh các triệu chứng trên, người bệnh có thể gặp tình trạng đau nhức hoặc sưng viêm các khớp đối xứng, phổ biến nhất ở khớp ngón tay, cổ tay và khớp gối, đặc biệt hay gặp ở nữ giới trưởng thành. Cần lưu ý rằng khoảng một nửa số ca nhiễm Rubella biểu hiện không điển hình hoặc không có phát ban, rất dễ nhầm lẫn với các bệnh sốt phát ban do virus khác như sởi, ban đào trẻ em hay nhiễm Parvovirus B19.

Chẩn đoán

Chẩn đoán bệnh Rubella hoàn toàn dựa trên thăm khám lâm sàng thường gặp nhiều thách thức và thiếu độ tin cậy chính xác. Nguyên nhân là do các biểu hiện như sốt nhẹ, nổi hạch và phát ban dát sần rất dễ trùng lặp với nhiều bệnh lý truyền nhiễm khác, điển hình như bệnh sởi, nhiễm virus Epstein-Barr, Parvovirus B19 hay nhiễm Enterovirus. Hơn nữa, tỷ lệ người nhiễm virus không bộc lộ triệu chứng hoặc có biểu hiện không điển hình chiếm tới gần một nửa tổng số ca bệnh. Do đó, xét nghiệm cận lâm sàng đóng vai trò then chốt để xác định chẩn đoán, đặc biệt là ở phụ nữ mang thai hoặc những người tiếp xúc gần với nguồn lây.

Phương pháp chẩn đoán xác định phổ biến nhất trong thực hành y khoa là xét nghiệm huyết thanh học bằng kỹ thuật miễn dịch gắn men (ELISA) để phát hiện kháng thể IgM và IgG đặc hiệu với virus Rubella. Sự xuất hiện của kháng thể IgM đặc hiệu thường bắt đầu từ ngày thứ tư đến ngày thứ năm sau khi phát ban và tồn tại trong khoảng sáu đến tám tuần, là bằng chứng chỉ điểm cho tình trạng nhiễm trùng cấp tính hoặc mới mắc gần đây. Đối với kháng thể IgG, việc theo dõi sự gia tăng hiệu giá kháng thể ít nhất bốn lần giữa hai mẫu huyết thanh lấy cách nhau từ hai đến ba tuần ở giai đoạn cấp và giai đoạn hồi phục cũng giúp khẳng định chẩn đoán.

Trong trường hợp thai phụ nghi ngờ nhiễm bệnh, xét nghiệm độ ái lực của kháng thể IgG (IgG avidity) được chỉ định nhằm phân biệt giữa nhiễm trùng nguyên phát gần đây (khi độ ái lực thấp) và nhiễm trùng cũ đã có từ trước (khi độ ái lực cao). Bên cạnh đó, kỹ thuật sinh học phân tử RT-PCR giúp phát hiện vật chất di truyền RNA của virus Rubella từ dịch phết họng, máu hoặc nước tiểu cũng mang lại giá trị chẩn đoán xác định nhanh chóng. Đối với chẩn đoán trước sinh nhằm đánh giá nguy cơ lây truyền sang thai nhi, bác sĩ chuyên khoa có thể xem xét chỉ định chọc ối để làm xét nghiệm RT-PCR dịch ối sau tuần thứ mười sáu của thai kỳ kết hợp với siêu âm hình thái học định kỳ.

Biến chứng xương khớp và các tổn thương hiếm gặp do Rubella

Viêm đa khớp và đau đa khớp là dạng biến chứng phổ biến nhất của bệnh Rubella, thường ảnh hưởng đến phụ nữ trưởng thành và thanh thiếu niên với tỷ lệ có thể lên tới bảy mươi phần trăm các ca mắc. Tình trạng đau khớp thường có tính chất đối xứng, hay xảy ra tại các khớp nhỏ ở cổ tay, khớp ngón tay, khớp gối hoặc mắt cá chân. Triệu chứng này xuất hiện cùng lúc hoặc ngay sau khi ban lặn, thường kéo dài từ vài ngày đến vài tuần rồi tự hồi phục mà không gây biến dạng hay phá hủy cấu trúc khớp.

Bên cạnh biến chứng khớp, bệnh Rubella có thể gây ra một số biến chứng hiếm gặp nhưng nghiêm trọng khác như xuất huyết giảm tiểu cầu do cơ chế miễn dịch, thiếu máu tan máu, viêm cơ tim, viêm màng ngoài tim, viêm gan và viêm tinh hoàn ở nam giới. Trong các trường hợp rất hy hữu, virus có thể dẫn đến tổn thương thần kinh như hội chứng Guillain-Barre hoặc viêm não màng não sau nhiễm trùng, đòi hỏi phải được theo dõi sát và can thiệp hồi sức tích cực tại bệnh viện.

Hội chứng Rubella bẩm sinh và các tổn thương đa cơ quan ở thai nhi

Hội chứng Rubella bẩm sinh xảy ra khi virus Rubella từ người mẹ mang thai lây truyền qua nhau thai và tấn công trực tiếp vào các mô của bào thai. Nguy cơ thai nhi bị tổn thương nặng nề nhất khi người mẹ nhiễm virus trong mười hai tuần đầu tiên của thai kỳ, với tỷ lệ dị tật đa cơ quan có thể lên tới chín mươi phần trăm các trường hợp. Nhiễm trùng bào thai có thể gây sảy thai tự nhiên, thai chết lưu trong tử cung hoặc trẻ sinh non đi kèm tình trạng chậm phát triển thể chất nghiêm trọng.

Các dị tật bẩm sinh kinh điển của hội chứng Rubella bẩm sinh bao gồm tổn thương tim mạch như tật còn ống động mạch, thông liên thất, thông liên nhĩ hoặc hẹp động mạch phổi ngoại vi; tổn thương thính giác gây suy giảm thính lực hoặc điếc tiếp nhận hai bên; và tổn thương mắt như đục thủy tinh thể, mắt nhỏ hoặc bệnh sắc tố võng mạc. Trẻ sơ sinh mắc hội chứng này cũng có thể gặp các biểu hiện thần kinh như tật đầu nhỏ, vôi hóa nội sọ, chậm phát triển trí tuệ, cùng các tổn thương hệ tạo máu như xuất huyết dưới da tạo nên hình thái da bánh nướng việt quất điển hình, lách to và gan to.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Hiện nay trong y văn thế giới vẫn chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu để tiêu diệt virus Rubella. Do đó, mục tiêu điều trị chủ yếu là chăm sóc hỗ trợ, giảm nhẹ các triệu chứng khó chịu, nâng cao thể trạng cơ thể và theo dõi sát nhằm phát hiện sớm các biến chứng nếu có. Hầu hết các trường hợp mắc bệnh Rubella ở trẻ em và người lớn không mang thai đều có diễn tiến lành tính, có thể được hướng dẫn tự chăm sóc và cách ly theo dõi tại nhà theo chỉ dẫn của bác sĩ.

Chế độ chăm sóc cơ bản cho người bệnh bao gồm việc dành thời gian nghỉ ngơi yên tĩnh tại giường, uống nhiều nước ấm hoặc dung dịch điện giải để bù nước do sốt, và duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, dễ tiêu hóa như cháo loãng, súp hoặc các loại nước ép trái cây giàu vitamin nhằm tăng cường hệ miễn dịch. Khi người bệnh có biểu hiện sốt cao hoặc đau nhức cơ khớp nhiều, bác sĩ có thể hướng dẫn sử dụng thuốc hạ sốt, giảm đau thông thường như paracetamol với liều lượng phù hợp theo cân nặng và thể trạng cá nhân. Cần tuyệt đối tuân thủ hướng dẫn y tế và không được tự ý dùng aspirin cho trẻ em và thanh thiếu niên do nguy cơ gây ra hội chứng Reye, một bệnh lý não gan cấp tính rất nguy hiểm.

Người bệnh cần được bố trí nghỉ ngơi trong phòng riêng thoáng khí và thực hiện các biện pháp cách ly y tế tối thiểu bảy ngày kể từ thời điểm bắt đầu phát ban. Việc hạn chế tiếp xúc tuyệt đối với phụ nữ đang mang thai và những người chưa có miễn dịch là nguyên tắc an toàn bắt buộc để ngăn chặn nguy cơ lây lan diện rộng. Vệ sinh thân thể nhẹ nhàng bằng nước ấm, giữ gìn vệ sinh răng miệng và nhỏ mắt bằng dung dịch nước muối sinh lý giúp làm dịu cảm giác cộm ngứa và giảm nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn.

Đối với phụ nữ mang thai được chẩn đoán xác định hoặc nghi ngờ nhiễm Rubella, người bệnh cần được chuyển tuyến đến các cơ sở sản phụ khoa và truyền nhiễm chuyên sâu để được bác sĩ đánh giá toàn diện. Bác sĩ sẽ tiến hành siêu âm theo dõi sự phát triển của thai nhi, tư vấn kỹ lưỡng về nguy cơ dị tật bẩm sinh tùy theo tuổi thai tại thời điểm mẹ nhiễm bệnh, và xây dựng kế hoạch quản lý thai kỳ cá thể hóa. Với những trẻ sinh ra mắc hội chứng Rubella bẩm sinh, việc quản lý đòi hỏi sự phối hợp đa chuyên khoa từ nhi khoa, tim mạch, nhãn khoa, thính học đến can thiệp phục hồi chức năng nhằm cải thiện chất lượng sống lâu dài cho trẻ.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Tiêm chủng vắc xin là biện pháp phòng ngừa chủ động, an toàn và mang lại hiệu quả cao nhất để bảo vệ bản thân và cộng đồng trước bệnh Rubella. Vắc xin phòng Rubella hiện nay là dạng vắc xin sống giảm độc lực, thường được phối hợp trong các loại vắc xin đa giá tiện lợi như vắc xin phối hợp ba thành phần Sởi – Quai bị – Rubella (MMR) hoặc bốn thành phần Sởi – Quai bị – Rubella – Thủy đậu (MMRV). Sau khi tiêm đủ liều theo khuyến cáo, hơn chín mươi lăm phần trăm người được tiêm sẽ tạo ra kháng thể bảo vệ bền vững, có khả năng duy trì miễn dịch trong nhiều năm, thậm chí là suốt đời.

Lịch tiêm phòng vắc xin được khuyến cáo cho tất cả trẻ em bắt đầu từ chín đến mười hai tháng tuổi trở lên tùy theo phác đồ từng quốc gia, sau đó tiêm nhắc lại mũi thứ hai vào giai đoạn từ bốn đến sáu tuổi để củng cố miễn dịch cộng đồng vững chắc. Đối với phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, việc kiểm tra tình trạng kháng thể và chủ động tiêm vắc xin phòng Rubella trước khi có kế hoạch mang thai là vô cùng thiết yếu. Phụ nữ sau khi tiêm vắc xin sống giảm độc lực cần áp dụng các biện pháp tránh thai an toàn và trì hoãn việc thụ thai tối thiểu một tháng, tốt nhất là ba tháng, nhằm đảm bảo an toàn tuyệt đối cho phôi thai.

Bên cạnh tiêm chủng, việc thực hiện các biện pháp vệ sinh phòng bệnh không dùng thuốc cũng đóng vai trò quan trọng trong việc cắt đứt nguồn lây truyền. Mỗi người nên duy trì thói quen rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, che miệng và mũi bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay khi ho và hắt hơi, đồng thời thường xuyên vệ sinh, khử khuẩn bề mặt các vật dụng tiếp xúc chung. Khi phát hiện người có biểu hiện sốt phát ban nghi ngờ mắc bệnh, cần chủ động hạn chế tiếp xúc và thông báo cho cơ sở y tế để được hướng dẫn xử trí an toàn.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh hoặc người nhà cần chủ động liên hệ và đến khám tại các cơ sở y tế khi xuất hiện các dấu hiệu sốt đi kèm phát ban ngoài da và nổi hạch vùng sau tai hoặc vùng chẩm, nhằm được bác sĩ chẩn đoán phân biệt chính xác với các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm khác như sởi hoặc sốt xuất huyết.

Đặc biệt, phụ nữ đang mang thai nếu phát hiện bản thân có các triệu chứng nghi ngờ mắc Rubella hoặc từng tiếp xúc gần với người đang có biểu hiện sốt phát ban cần đến khám chuyên khoa sản phụ khoa ngay lập tức. Việc thăm khám sớm giúp bác sĩ kịp thời chỉ định các xét nghiệm huyết thanh cần thiết nhằm xác định chính xác thời điểm phơi nhiễm và tư vấn lộ trình theo dõi thai kỳ phù hợp.

Ngoài ra, người bệnh cần đến bệnh viện hoặc gọi cấp cứu y tế khẩn cấp nếu nhận thấy bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng nào sau đây: sốt cao liên tục không đáp ứng với các biện pháp hạ sốt thông thường, đau đầu dữ dội, cứng gáy, nôn mửa nhiều, lơ mơ hoặc rối loạn tri giác, co giật, khó thở, xuất hiện các vết bầm tím hoặc nốt xuất huyết dưới da bất thường, chảy máu chân răng hoặc chảy máu cam không rõ nguyên nhân. Đây có thể là biểu hiện của các biến chứng hiếm gặp nhưng rất nguy kịch như viêm não màng não hoặc giảm tiểu cầu cấp tính.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin được cung cấp trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo y khoa tổng quan và giáo dục sức khỏe cộng đồng, hoàn toàn không thể thay thế cho việc chẩn đoán trực tiếp, đánh giá lâm sàng chuyên sâu hoặc phác đồ chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua thuốc, sử dụng các loại thuốc kháng sinh vì kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng đối với virus Rubella, hoặc tự dùng thuốc giảm đau kháng viêm khi chưa có ý kiến của nhân viên y tế. Đặc biệt, phụ nữ đang trong thai kỳ không được tiêm vắc xin phòng Rubella do đây là vắc xin sống giảm độc lực, chống chỉ định trong suốt thai kỳ. Đối với các trường hợp nghi ngờ phơi nhiễm trong thai kỳ, thai phụ cần giữ bình tĩnh, tránh tự ý quyết định đình chỉ thai kỳ hay sử dụng các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc, mà phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình tư vấn và xét nghiệm theo dõi định kỳ từ các bác sĩ sản khoa và chuyên gia truyền nhiễm có chuyên môn.

Kết luận

Bệnh Rubella là bệnh truyền nhiễm qua đường hô hấp thường có diễn tiến lành tính và tự khỏi ở trẻ em cũng như người trưởng thành khỏe mạnh, nhưng lại tiềm ẩn mối nguy hại đặc biệt nghiêm trọng đối với thai nhi nếu người mẹ nhiễm bệnh trong những tháng đầu của thai kỳ. Biến chứng hội chứng Rubella bẩm sinh có thể để lại những tổn thương thể chất và trí tuệ vĩnh viễn suốt đời cho trẻ nhỏ.

Do bệnh chưa có thuốc điều trị kháng virus đặc hiệu, việc chủ động tiêm chủng đầy đủ các mũi vắc xin phòng bệnh trước khi mang thai và cho trẻ nhỏ đúng độ tuổi là biện pháp bảo vệ sức khỏe hiệu quả và nhân văn nhất. Khi nhận thấy các biểu hiện nghi ngờ như sốt, nổi hạch và phát ban, người bệnh cần chủ động đến gặp bác sĩ để được thăm khám, chẩn đoán phân biệt và nhận những hướng dẫn chăm sóc y tế an toàn, khoa học.