Bệnh Rubeon (Rubella): Dấu hiệu, biến chứng thai kỳ và biện pháp phòng ngừa

Tổng quan về bệnh rubeon

Bệnh rubeon, thường được định danh quốc tế là bệnh rubella, là tình trạng nhiễm trùng toàn thân cấp tính do virus mang tên Rubella virus, thuộc giống Rubivirus và nằm trong họ Togaviridae gây nên. Đây là một loại virus có vật chất di truyền là sợi đơn ARN, có lớp vỏ bọc bên ngoài nhưng sức đề kháng trong môi trường tự nhiên tương đối yếu. Virus rất nhạy cảm với ánh sáng mặt trời, tia cực tím, độ ẩm cao cũng như các dung dịch sát khuẩn y tế thông thường chứa cồn hoặc clo, nên dễ dàng bị bất hoạt ngoài cơ thể vật chủ.

Sau khi xâm nhập vào cơ thể con người qua niêm mạc mũi họng, virus rubella sẽ nhân lên nhanh chóng tại các hạch bạch huyết vùng cổ và hệ thống hô hấp trên trước khi giải phóng vào máu để đi khắp cơ thể. Một đặc điểm dịch tễ quan trọng của bệnh rubeon là có tỷ lệ ca nhiễm thể bán lâm sàng hoặc không xuất hiện triệu chứng rất cao, chiếm khoảng năm mươi phần trăm tổng số trường hợp mắc bệnh ở cả trẻ nhỏ lẫn người lớn. Những bệnh nhân không bộc lộ triệu chứng rõ rệt này vẫn mang virus trong đường thở và vô tình trở thành nguồn lây lan thầm lặng ra môi trường xung quanh mà chính bản thân họ không hề hay biết.

Đối với người bệnh có biểu hiện điển hình, sự xâm lấn của virus trong hệ tuần hoàn thường đi kèm với hiện tượng ức chế tạm thời tủy xương, làm suy giảm số lượng bạch cầu và tiểu cầu trong xét nghiệm công thức máu. Ở người bình thường sau khi khỏi bệnh, cơ thể sẽ sản sinh ra kháng thể IgG đặc hiệu mang lại miễn dịch bảo vệ bền vững suốt đời, rất hiếm khi tái nhiễm lần thứ hai. Tuy vậy, trong bối cảnh thai kỳ, khả năng vượt qua hàng rào bánh nhau của virus đã biến căn bệnh tưởng chừng lành tính này thành một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ra các dị tật bẩm sinh phức tạp ở trẻ sơ sinh.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh rubeon là virus Rubella, một thành viên duy nhất thuộc chi Rubivirus nằm trong họ Togaviridae. Loại virus này chỉ có thể tồn tại, duy trì sự sống và nhân lên bên trong các tế bào sống của cơ thể người, hoàn toàn không có ổ chứa mầm bệnh ngoài tự nhiên là động vật trung gian. Mặc dù virus rubella có khả năng đề kháng rất yếu ở môi trường bên ngoài và dễ bị tiêu diệt bởi nhiệt độ trên 56 độ C cũng như các dung dịch khử khuẩn, nhưng bên trong cơ thể người bệnh, chúng lại có khả năng xâm lấn đường hô hấp và phát tán ra ngoài cộng đồng rất nhanh chóng.

Đường lây truyền chủ yếu của bệnh rubeon là qua đường hô hấp. Khi người mang virus ho, hắt hơi, sổ mũi hoặc trò chuyện ở khoảng cách gần, các giọt bắn chứa virus rubella li ti sẽ bay lơ lửng trong không khí. Những người xung quanh nếu hít phải các giọt bắn này hoặc vô tình chạm tay vào các bề mặt bị vấy bẩn bởi dịch tiết mũi họng rồi đưa lên mắt, mũi, miệng đều có nguy cơ cao bị lây nhiễm. Thời kỳ lây truyền của bệnh bắt đầu từ khoảng 7 ngày trước khi ban đỏ xuất hiện trên da và tiếp tục kéo dài từ 4 đến 7 ngày sau khi ban bắt đầu nổi, cá biệt có trường hợp đào thải virus kéo dài đến 15 ngày sau phát ban. Ngoài ra, con đường lây truyền dọc từ mẹ sang thai nhi qua bánh nhau là con đường đặc biệt nguy hiểm, có thể xảy ra trong bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ nhưng mang tính tàn phá nặng nề nhất vào giai đoạn tam cá nguyệt đầu tiên.

Các yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng nhiễm bệnh rubeon bao gồm:

• Thứ nhất, tình trạng miễn dịch chưa đầy đủ, đặc biệt là những người chưa từng tiêm vắc xin phối hợp sởi, quai bị, rubella hoặc chưa từng mắc bệnh rubeon trong quá khứ để có kháng thể tự nhiên.
• Thứ hai, môi trường sống và sinh hoạt tập trung đông người, chẳng hạn như trẻ em tại nhà trẻ, trường mẫu giáo, trường phổ thông, công nhân tại các phân xưởng, ký túc xá đông đúc, nơi có không gian khép kín và lưu thông không khí kém.
• Thứ ba, phụ nữ trong độ tuổi sinh sản chưa kiểm tra tình trạng kháng thể và chưa được tiêm phòng trước khi mang thai là nhóm có nguy cơ chịu hậu quả nặng nề nhất nếu bị phơi nhiễm.
• Thứ tư, thói quen vệ sinh cá nhân chưa tốt, không rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và không có thói quen che miệng khi ho, hắt hơi là cầu nối thuận lợi giúp virus lan rộng trong gia đình và tập thể.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Thời kỳ ủ bệnh của bệnh rubeon thường dao động trong khoảng từ 14 đến 21 ngày, trung bình là 16 ngày sau khi tiếp xúc với nguồn lây. Trong giai đoạn ủ bệnh, người nhiễm virus hoàn toàn không có triệu chứng lâm sàng rõ rệt nhưng virus đã bắt đầu nhân lên trong cơ thể.

Giai đoạn khởi phát thường diễn ra nhẹ nhàng, đôi khi thoáng qua ở trẻ em nhưng rõ ràng hơn ở người trưởng thành. Bệnh nhân thường chỉ sốt nhẹ từ 37,5 đến 38,5 độ C, đi kèm cảm giác mệt mỏi toàn thân, đau đầu âm ỉ, chảy nước mũi trong hoặc ngạt mũi nhẹ và viêm kết mạc với biểu hiện đỏ mắt nhưng ít khi có dử mắt mủ. Một trong những dấu hiệu lâm sàng sớm và có giá trị gợi ý cao nhất là tình trạng sưng đau hạch bạch huyết, đặc biệt là các chuỗi hạch ở sau tai, vùng chẩm dưới đáy sọ và dọc hai bên cổ. Tình trạng sưng hạch này thường xuất hiện trước khi phát ban khoảng 5 đến 10 ngày, các hạch thường hơi đau khi ấn, di động tốt và có thể tồn tại dai dẳng thêm một vài tuần sau khi các triệu chứng khác đã thoái lui.

Tiếp theo là giai đoạn toàn phát với sự xuất hiện của ban da đặc trưng. Ban rubeon thường là các dát sẩn màu hồng tươi, kích thước nhỏ và mịn, không gồ cao nhiều trên mặt da. Ban bắt đầu xuất hiện đầu tiên ở vùng mặt và sau tai, sau đó nhanh chóng lan tỏa xuống thân mình, lưng, bụng và các chi trong vòng một đến hai ngày. Đồng thời, một số bệnh nhân có thể xuất hiện các chấm xuất huyết hoặc hồng ban li ti ở niêm mạc khẩu cái mềm trong vòm họng. Ban da tồn tại khá ngắn, thông thường chỉ kéo dài khoảng 2 đến 3 ngày rồi lặn dần theo đúng trình tự xuất hiện ban đầu. Khi ban bay đi, da thường trở lại bình thường và hiếm khi để lại các vết thâm nám hay vảy da như trong bệnh sởi. Cần đặc biệt nhấn mạnh rằng có tới năm mươi phần trăm trường hợp mắc bệnh hoàn toàn không có phát ban, khiến việc nhận diện bệnh trên lâm sàng rất dễ bị bỏ sót.

Ở người trưởng thành, đặc biệt là phụ nữ trẻ tuổi, triệu chứng viêm đau đa khớp xảy ra với tỷ lệ khoảng hai mươi lăm phần trăm. Tình trạng đau hoặc sưng viêm nhẹ thường tập trung ở các khớp nhỏ như khớp ngón tay, cổ tay, khớp khuỷu hoặc khớp gối. Biểu hiện khớp này thường kéo dài trong khoảng 7 ngày, đôi khi vài tuần, nhưng mang tính chất lành tính và sẽ tự hồi phục hoàn toàn mà không gây tổn thương hay biến dạng khớp vĩnh viễn.

Chẩn đoán

Chẩn đoán bệnh rubeon trên lâm sàng đơn thuần gặp rất nhiều thách thức do biểu hiện sốt phát ban của bệnh rất dễ bị nhầm lẫn với nhiều bệnh lý nhiễm virus cấp tính khác. Các bệnh thường gây nhầm lẫn bao gồm bệnh sởi, sốt tinh hồng nhiệt, bệnh tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm trùng do Epstein-Barr virus, cũng như các hội chứng nhiễm echovirus, coxsackievirus hoặc parvovirus B19. Hơn nữa, việc một nửa số bệnh nhân không hề nổi ban khiến bác sĩ không thể chỉ dựa vào mắt nhìn để đưa ra kết luận chắc chắn.

Để hỗ trợ chẩn đoán và đánh giá tổng quát, xét nghiệm tổng phân tích tế bào máu ngoại vi thường được thực hiện. Kết quả huyết đồ ở bệnh nhân rubeon điển hình thường ghi nhận sự suy giảm số lượng bạch cầu và giảm tiểu cầu nhẹ do tình trạng ức chế sinh máu tạm thời từ sự nhân lên của virus.

Chẩn đoán xác định bệnh rubeon bắt buộc phải dựa vào các kỹ thuật xét nghiệm vi sinh và huyết thanh học chuyên sâu. Phương pháp phổ biến và có giá trị nhất là xét nghiệm huyết thanh miễn dịch tìm kháng thể IgM và IgG đặc hiệu kháng virus Rubella. Kháng thể IgM xuất hiện trong máu ngay sau khi phát ban và tồn tại khoảng bốn đến tám tuần, sự hiện diện của IgM là bằng chứng cho thấy tình trạng nhiễm virus cấp tính gần đây. Ngoài ra, việc xác định nồng độ IgG tăng gấp bốn lần trở lên giữa hai mẫu huyết thanh lấy cách nhau từ mười bốn ngày đến ba tuần, hoặc thực hiện xét nghiệm ức chế ngưng kết hồng cầu, cũng là tiêu chuẩn vàng khẳng định nhiễm trùng.

Bên cạnh đó, kỹ thuật sinh học phân tử RT-PCR giúp phát hiện vật chất di truyền ARN của virus trong bệnh phẩm dịch tỵ hầu, máu hoặc nước tiểu cũng được ứng dụng rộng rãi. Đối với thai phụ có nghi ngờ phơi nhiễm, việc xét nghiệm kháng thể sớm và lặp lại theo dõi định kỳ có ý nghĩa quyết định nhằm xác định nguy cơ truyền bệnh sang thai nhi và lập kế hoạch can thiệp y khoa phù hợp.

Biến chứng nguy hại và hội chứng rubella bẩm sinh

Biến chứng tàn khốc và đáng lo ngại nhất của bệnh rubeon xảy ra khi phụ nữ mang thai bị phơi nhiễm virus, đặc biệt là trong ba tháng đầu của thai kỳ. Virus có khả năng truyền thẳng qua hàng rào bánh nhau, nhân lên trong mô thai nhi và gây tổn thương nội mạc mạch máu, dẫn đến ngừng phát triển tế bào hoặc chết tế bào. Khoảng tám mươi phần trăm trường hợp người mẹ nhiễm rubeon trong tam cá nguyệt đầu tiên sinh con ra mắc hội chứng rubella bẩm sinh, hoặc phải đối mặt với nguy cơ sảy thai, sinh non và thai chết lưu trong tử cung.

Trẻ sơ sinh mắc hội chứng rubella bẩm sinh thường gánh chịu đồng thời nhiều khuyết tật phức tạp ở các cơ quan trọng yếu. Về mắt, trẻ có thể bị đục thủy tinh thể sớm một hoặc hai bên, tăng nhãn áp bẩm sinh, tật mắt nhỏ hoặc viêm võng mạc thoái hóa sắc tố. Về thính giác, điếc tiếp nhận thần kinh là một trong những di chứng phổ biến và nặng nề nhất. Về tim mạch, dị tật tim bẩm sinh thường gặp bao gồm còn ống động mạch và hẹp động mạch phổi. Ngoài ra, trẻ còn đối diện với nguy cơ chậm phát triển thể chất và trí tuệ, tật đầu nhỏ, bại não, tổn thương gan lách to kèm theo ban xuất huyết dạng bánh việt quất trên da.

Ở người trưởng thành mắc bệnh, một biến chứng hiếm gặp nhưng vô cùng nghiêm trọng là viêm não sau nhiễm virus rubella. Biến chứng này thường khởi phát đột ngột từ một đến sáu ngày sau khi ban da xuất hiện. Người bệnh có biểu hiện nhức đầu dữ dội, co giật, lú lẫn, hôn mê với tỷ lệ tử vong có thể lên tới khoảng hai mươi phần trăm. Tuy nhiên, đối với những bệnh nhân vượt qua được giai đoạn nguy kịch và được điều trị hồi sức tích cực, bệnh thường hồi phục hoàn toàn mà không để lại các di chứng thần kinh vĩnh viễn.

Ngoài biến chứng thần kinh, sự sụt giảm tiểu cầu do tủy xương bị ức chế tạm thời hoặc do cơ chế phá hủy miễn dịch cũng có thể gây ra hiện tượng xuất huyết giảm tiểu cầu sau nhiễm trùng. Biểu hiện này biểu thị qua các chấm xuất huyết dưới da, chảy máu chân răng hoặc chảy máu đường tiết niệu, tiêu hóa, đòi hỏi người bệnh phải được theo dõi sát tại các chuyên khoa huyết học và truyền nhiễm.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Hiện nay trong y học vẫn chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu để tiêu diệt virus Rubella. Do đó, mục tiêu điều trị chính của bệnh rubeon tập trung vào việc làm giảm nhẹ các triệu chứng khó chịu, nâng đỡ thể trạng tổng quát, phòng ngừa hiện tượng bội nhiễm vi khuẩn và quan trọng nhất là cách ly y tế nhằm ngăn chặn sự lây lan ra cộng đồng. Bệnh nhân cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám trực tiếp để xác định đúng mức độ bệnh và xây dựng kế hoạch chăm sóc y tế an toàn.

Biện pháp chăm sóc hỗ trợ nền tảng là cho người bệnh nghỉ ngơi hoàn toàn tại phòng riêng thông thoáng, sạch sẽ nhưng tránh gió lùa và ánh sáng quá gay gắt nếu đang có tình trạng viêm kết mạc kích ứng mắt. Cung cấp đầy đủ lượng nước hàng ngày bằng nước lọc, nước trái cây tươi hoặc dung dịch bù nước và điện giải pha đúng tỷ lệ theo hướng dẫn chuyên môn để phòng ngừa nguy cơ mất nước do sốt. Chế độ dinh dưỡng nên ưu tiên các món ăn mềm, lỏng, dễ nuốt và dễ tiêu hóa như cháo dinh dưỡng, súp, đồng thời bổ sung thêm các loại rau củ, hoa quả giàu vitamin nhằm tăng cường sức đề kháng cho cơ thể.

Về việc sử dụng thuốc, bác sĩ có thể chỉ định các thuốc hạ sốt và giảm đau thông thường khi bệnh nhân sốt gây khó chịu hoặc đau nhức người nhiều. Người chăm sóc và người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua thuốc điều trị hoặc tự ý tăng liều. Đặc biệt lưu ý, không được sử dụng aspirin cho trẻ em và thiếu niên đang mắc bệnh rubeon do nguy cơ dẫn đến hội chứng Reye, một biến chứng y khoa cực kỳ nguy hiểm gây phù não và thoái hóa mỡ gan cấp tính. Đối với triệu chứng đau nhức khớp ở người lớn, bác sĩ có thể hướng dẫn nghỉ ngơi bất động nhẹ nhàng khớp đau kết hợp với các thuốc chống viêm phù hợp theo từng trường hợp cá thể.

Một mắt xích quan trọng trong quản lý bệnh là thực hiện cách ly tại nhà nghiêm ngặt trong ít nhất 7 ngày kể từ thời điểm bắt đầu nổi ban da. Bệnh nhân cần sử dụng riêng đồ dùng cá nhân, bát đũa, khăn mặt và đeo khẩu trang y tế khi bắt buộc phải tiếp xúc với người chăm sóc. Tuyệt đối không để người bệnh rubeon tiếp xúc gần với phụ nữ đang trong thời kỳ mang thai. Trường hợp phụ nữ mang thai nghi ngờ nhiễm bệnh cần phải được chuyển ngay đến các bệnh viện chuyên khoa sản phụ khoa và truyền nhiễm để được lập hồ sơ theo dõi chuyên biệt, thực hiện các xét nghiệm huyết thanh và siêu âm hình thái học định kỳ.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Biện pháp phòng ngừa bệnh rubeon hiệu quả, chủ động và có giá trị bảo vệ lâu dài nhất hiện nay là tiêm chủng vắc xin. Vắc xin rubeon phổ biến nhất là dạng vắc xin phối hợp ba trong một MMR (phòng bệnh sởi, quai bị, rubella) hoặc bốn trong một MMRV (có thêm thành phần ngừa thủy đậu). Đây là loại vắc xin sống giảm độc lực, khi đưa vào cơ thể sẽ kích thích hệ thống miễn dịch sinh ra kháng thể bảo vệ bền vững tương tự như sau khi nhiễm bệnh tự nhiên nhưng không gây bệnh nặng. Trẻ em cần được tiêm chủng theo đúng lịch tiêm khuyến cáo của cơ quan y tế dự phòng để tạo dựng miễn dịch sớm.

Đặc biệt, đối với phụ nữ đang trong độ tuổi sinh đẻ và có kế hoạch mang thai, tiêm vắc xin phòng rubella là một bước chuẩn bị tiền sản mang tính sống còn. Nữ giới nên thực hiện xét nghiệm kháng thể IgG để biết chính xác cơ thể đã có miễn dịch hay chưa. Nếu kết quả xét nghiệm cho thấy chưa có kháng thể bảo vệ, phụ nữ cần chủ động tiêm ngừa vắc xin MMR trước thời điểm dự định có thai ít nhất một đến ba tháng. Do vắc xin phòng bệnh rubeon là vắc xin sống giảm độc lực, tuyệt đối chống chỉ định tiêm cho phụ nữ đang trong thai kỳ, và người tiêm cần thực hiện các biện pháp tránh thai an toàn trong tối thiểu một tháng sau khi tiêm.

Bên cạnh việc tiêm vắc xin, các biện pháp vệ sinh cá nhân đóng vai trò thiết thực trong việc cắt đứt chuỗi lây lan virus. Cần duy trì thói quen rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn tay, nhất là sau khi ho, hắt hơi hoặc đến nơi công cộng. Khi ho hoặc hắt hơi, nên dùng khăn giấy che mũi miệng rồi vứt bỏ đúng nơi quy định. Nhà ở và nơi làm việc cần được vệ sinh thông thoáng, khử khuẩn các bề mặt tiếp xúc thường xuyên. Nếu phát hiện người mắc bệnh, cần tổ chức cách ly kịp thời và tuyệt đối tránh để tiếp xúc với phụ nữ mang thai chưa có miễn dịch.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh hoặc người chăm sóc cần chủ động liên hệ cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám trong các tình huống sau:

• Thứ nhất, phụ nữ mang thai có triệu chứng sốt nhẹ, nổi hạch, phát ban hoặc từng tiếp xúc gần với người mắc bệnh rubeon cần đến gặp bác sĩ sản khoa ngay để làm xét nghiệm chẩn đoán.
• Thứ hai, người bệnh sốt cao liên tục không hạ, kéo dài trên ba ngày dù đã chăm sóc hạ nhiệt.
• Thứ ba, cơn đau sưng khớp ngón tay, cổ tay hoặc đầu gối tiến triển nặng nề, cản trở sinh hoạt hàng ngày hoặc kéo dài nhiều tuần không giảm.
• Thứ tư, xuất hiện các vết bầm tím bất thường dưới da, chảy máu mũi hoặc chảy máu chân răng, cảnh báo nguy cơ biến chứng giảm tiểu cầu nặng.

Đặc biệt, cần đưa bệnh nhân đến ngay phòng cấp cứu nếu có các dấu hiệu tổn thương hệ thần kinh trung ương, báo hiệu biến chứng viêm não cấp sau phát ban:

• Đau đầu dữ dội không thuyên giảm;
• Nôn ói nhiều lần không kiểm soát;
• Cứng vùng gáy, ngủ gà, li bì, khó đánh thức;
• Co giật, lú lẫn hoặc rối loạn tri giác;
• Khó thở, thở nhanh nông hoặc tím tái môi đầu ngón tay.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức giáo dục y tế phổ quát, hoàn toàn không thay thế cho sự thăm khám, chẩn đoán hay điều trị trực tiếp từ bác sĩ chuyên môn. Mỗi cá nhân có thể trạng và diễn biến bệnh lý riêng biệt, do đó không được áp dụng máy móc.

Người bệnh và thân nhân cần đặc biệt chú ý các nguyên tắc an toàn sau:

• Tuyệt đối không tự ý mua và dùng thuốc kháng sinh vì bệnh rubeon do virus gây ra, kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng mà còn làm tăng nguy cơ kháng thuốc.
• Không tự ý cho trẻ nhỏ và thanh thiếu niên dùng thuốc chứa aspirin để hạ sốt do nguy hiểm từ biến chứng hội chứng Reye.
• Không áp dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học như chích lể, xông lá hay kiêng khem gió nước quá mức gây viêm da bội nhiễm.
• Phụ nữ có thai hoặc chuẩn bị mang thai cần tránh tiếp xúc với người sốt phát ban, tuyệt đối không thử lây nhiễm tự nhiên để tìm kiếm miễn dịch vì nguy cơ quái thai rất lớn.

Kết luận

Bệnh rubeon tuy thường biểu hiện dưới dạng bệnh cảnh lành tính với các triệu chứng sốt nhẹ, sưng hạch và phát ban thoáng qua ở người bình thường, nhưng lại tiềm ẩn mối đe dọa nghiêm trọng đối với thai nhi nếu mẹ nhiễm bệnh trong thai kỳ. Sự sụt giảm tế bào máu và biến chứng viêm khớp kéo dài cũng là những vấn đề cần được theo dõi sát sao ở người lớn. Do căn bệnh này chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu và tỷ lệ ca bệnh không triệu chứng rất cao, việc chủ động phòng bệnh giữ vai trò quyết định. Mỗi người, đặc biệt là phụ nữ dự định mang thai và các bậc phụ huynh, hãy chủ động liên hệ cơ sở y tế để được tư vấn tiêm chủng vắc xin đầy đủ, xây dựng miễn dịch vững chắc bảo vệ bản thân và cộng đồng.