Bệnh quai bị lây qua đường gì và cách phòng tránh lây lan

Bệnh quai bị lây qua đường gì là gì?

Bệnh quai bị là bệnh truyền nhiễm cấp tính do một loại virus thuộc giống Rubulavirus trong họ Paramyxoviridae gây nên. Bệnh có thể xuất hiện quanh năm nhưng thường gia tăng vào thời điểm giao mùa đông xuân, khi điều kiện thời tiết mát mẻ và độ ẩm không khí thuận lợi cho virus tồn tại. Mặc dù bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi chưa có miễn dịch, trẻ em trong độ tuổi đi học và thanh thiếu niên là nhóm đối tượng ghi nhận tỷ lệ mắc cao nhất.

Đặc trưng lâm sàng điển hình của quai bị là tình trạng viêm sưng đau một bên hoặc cả hai bên tuyến nước bọt mang tai, kèm theo các dấu hiệu toàn thân như sốt, đau đầu, đau cơ và cảm giác chán ăn. Quai bị thường diễn tiến lành tính và tự thoái lui sau khoảng một đến hai tuần nếu được chăm sóc thích hợp. Tuy nhiên, bệnh cũng tiềm ẩn nguy cơ gây ra các biến chứng nghiêm trọng như viêm tinh hoàn ở nam giới sau dậy thì, viêm buồng trứng ở nữ giới, viêm tụy cấp hoặc viêm màng não vô khuẩn nếu không được theo dõi y tế chặt chẽ.

Lây truyền trực tiếp qua giọt bắn đường hô hấp

Virus quai bị thuộc họ Paramyxoviridae, cư trú chủ yếu tại niêm mạc mũi họng và các tuyến nước bọt của người nhiễm bệnh. Khi người bệnh thực hiện các hành động thường ngày như nói chuyện trực tiếp ở cự ly gần, ho, hắt hơi hoặc khạc nhổ, một lượng lớn giọt bắn li ti mang mầm bệnh sẽ được phóng thích vào không khí.

Nếu người khỏe mạnh đứng trong phạm vi gần và hít phải những hạt giọt bắn này qua đường mũi hoặc miệng, virus sẽ xâm nhập vào biểu mô đường hô hấp trên. Môi trường đông người, không gian kín thiếu thông gió như lớp học, nhà trẻ, ký túc xá hoặc văn phòng làm việc là những nơi tạo điều kiện vô cùng thuận lợi cho virus lây lan nhanh chóng từ người này sang người khác. Do đó, việc giữ khoảng cách an toàn và đeo khẩu trang y tế khi tiếp xúc là nguyên tắc quan trọng để giảm thiểu nguy cơ lây truyền trực tiếp.

Lây nhiễm gián tiếp qua bề mặt và vật dụng cá nhân

Bên cạnh cơ chế hít trực tiếp giọt bắn lơ lửng trong không khí, virus quai bị còn có thể lây nhiễm qua sự tiếp xúc với dịch tiết nước bọt hoặc chất nhầy đường hô hấp dính trên các bề mặt. Khi người bệnh ho hoặc hắt hơi mà không che miệng đúng cách, dịch tiết chứa virus có thể bám vào bàn tay, đồ chơi, tay nắm cửa, mặt bàn hoặc các vật dụng sinh hoạt xung quanh.

Một người khỏe mạnh vô tình chạm tay vào các bề mặt bị vấy bẩn dịch tiết này, sau đó đưa tay lên dụi mắt, ngoáy mũi hoặc chạm vào miệng sẽ vô tình tạo điều kiện cho virus xâm nhập vào cơ thể. Việc dùng chung cốc chén, thìa dĩa, bình nước, khăn mặt hoặc bàn chải đánh răng với người đang mang mầm bệnh cũng là con đường lây truyền gián tiếp thường gặp. Mặc dù virus không tồn tại quá lâu ngoài môi trường tự nhiên, khả năng lây qua đồ dùng vẫn là mối nguy cơ đáng kể tại các hộ gia đình hoặc cơ sở giáo dục.

Thời gian lây truyền và nguy cơ từ người nhiễm không triệu chứng

Một đặc điểm dịch tễ đáng lưu ý của bệnh quai bị là khả năng lây lan bắt đầu từ trước khi người bệnh biểu hiện triệu chứng rõ rệt. Người nhiễm virus có thể bài xuất mầm bệnh qua nước bọt và dịch hầu họng từ khoảng vài ngày trước khi xuất hiện tình trạng sưng đau tuyến mang tai. Khả năng phát tán virus tiếp tục duy trì và đạt đỉnh trong những ngày đầu khởi phát, sau đó giảm dần trong vòng một tuần đến chín ngày tiếp theo.

Chính vì người mang mầm bệnh có thể cảm thấy hoàn toàn bình thường hoặc chỉ sốt nhẹ thoáng qua trong giai đoạn ủ bệnh, việc kiểm soát nguồn lây trong cộng đồng thường gặp nhiều khó khăn. Một số trường hợp nhiễm virus quai bị thể ẩn, tức là không hề xuất hiện biểu hiện sưng đau tuyến mang tai điển hình, nhưng người bệnh vẫn có thể phát tán virus ra môi trường xung quanh và truyền mầm bệnh cho những người tiếp xúc mà bản thân không hay biết.

Biện pháp chủ động phòng ngừa lây nhiễm trong cộng đồng

Để ngăn chặn chuỗi lây truyền của virus quai bị, việc kết hợp giữa tiêm chủng chủ động và thực hiện các biện pháp vệ sinh môi trường đóng vai trò quyết định. Tiêm vắc xin phối hợp sởi quai bị rubella đầy đủ theo lịch khuyến cáo của cơ quan y tế là giải pháp nền tảng giúp cơ thể xây dựng hàng rào miễn dịch vững chắc, hạn chế nguy cơ mắc bệnh và giảm thiểu biến chứng viêm tinh hoàn, viêm buồng trứng hay viêm màng não.

Bên cạnh đó, các thói quen vệ sinh hằng ngày cần được duy trì nghiêm ngặt. Mỗi người nên thường xuyên rửa tay bằng xà phòng dưới vòi nước sạch hoặc dùng dung dịch sát khuẩn, đặc biệt là sau khi đến nơi đông người hoặc trước khi ăn uống. Che miệng và mũi bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay khi ho, hắt hơi giúp hạn chế giọt bắn phát tán. Đồng thời, cần thường xuyên lau sạch các bề mặt tiếp xúc chung, mở cửa sổ giữ không gian sống thông thoáng và tuyệt đối không dùng chung đồ dùng cá nhân với người khác.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức sức khỏe tổng quan, không thay thế cho việc thăm khám và tư vấn chuyên môn từ bác sĩ. Khi bản thân hoặc người thân có dấu hiệu sốt kèm sưng đau vùng mang tai, cần đến ngay cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác, phân biệt với viêm tuyến nước bọt do vi khuẩn hoặc sỏi tuyến nước bọt. Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc kháng sinh, đắp các loại lá cây, vôi hoặc thuốc nam không rõ nguồn gốc lên vùng sưng nhằm tránh nguy cơ bỏng da, nhiễm trùng huyết hoặc che lấp diễn tiến bệnh.

Tóm tắt

Hiểu rõ con đường lây truyền của quai bị giúp mỗi gia đình chủ động bảo vệ sức khỏe, giảm thiểu nguy cơ bùng phát ổ dịch trong trường học và nơi làm việc. Khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ, việc sớm thăm khám tại cơ sở y tế chuyên khoa và tuân thủ nguyên tắc cách ly là giải pháp thiết thực để bảo vệ bản thân cùng cộng đồng.