Bệnh lông quặm: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về bệnh lông quặm

Bệnh lông quặm là một rối loạn cấu trúc mí mắt thường gặp trong nhãn khoa, đặc trưng bởi sự thay đổi vị trí của bờ mi hoặc hướng mọc của các sợi lông mi, khiến chúng quay ngược vào trong và tiếp xúc trực tiếp với bề mặt nhãn cầu. Về mặt giải phẫu học, bờ mi mắt được cấu tạo bởi một tấm sụn mi vững chắc, hệ thống các cơ vòng mi, cơ nâng mi cùng lớp màng nhầy kết mạc lót ở mặt trong. Hệ thống cấu trúc này giữ cho mép bờ mi luôn hướng ra ngoài và giữ các sợi lông mi vươn cong ra xa bề mặt nhãn cầu để thực hiện chức năng che chắn bụi bẩn và bảo vệ mắt.

Khi có bất kỳ sự thay đổi nào làm suy yếu các tổ chức nâng đỡ, biến dạng sụn mi hoặc mất cân bằng trương lực cơ, mép mi sẽ bị uốn cong cuộn vào trong, kéo theo toàn bộ hàng lông mi chà xát trực tiếp lên kết mạc và giác mạc. Trong thực hành nhãn khoa, cần phân biệt rõ ràng giữa bệnh quặm mi thực thể và hiện tượng lông xiêu. Quặm mi là tình trạng cả bờ sụn mi bị lật vào trong khiến tất cả các sợi mi tại vùng đó cọ vào mắt. Trong khi đó, lông xiêu là tình trạng bờ mi vẫn nằm ở vị trí giải phẫu bình thường nhưng một số nang lông cá biệt mọc sai hướng đâm thẳng vào giác mạc. Cả hai tình trạng này đều tạo ra ma sát cơ học liên tục làm tổn hại lớp màng phim nước mắt và phá hủy biểu mô giác mạc.

Bệnh lông quặm có thể xuất hiện ở mi mắt trên, mi mắt dưới hoặc ở cả hai mắt cùng một lúc. Mức độ tác động lên mắt tùy thuộc vào số lượng sợi mi cọ xát, thời gian mắc bệnh và độ cứng của sợi lông. Bệnh không thể tự khỏi nếu không có sự can thiệp y khoa chuẩn xác, và các biện pháp tự nhổ lông mi tại nhà thường chỉ mang lại cảm giác dễ chịu tạm thời trước khi lông mọc lại cứng hơn và gây tổn thương nặng nề hơn cho bề mặt giác mạc.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Căn nguyên dẫn đến bệnh lông quặm rất phong phú, liên quan chặt chẽ đến sự biến đổi cấu trúc sụn mi, da mi hoặc các tổ chức liên kết nâng đỡ bờ mi. Một trong những nguyên nhân phổ biến hàng đầu ở người lớn tuổi là quá trình lão hóa tự nhiên của cơ thể. Theo thời gian, các dây chằng góc mi trong và góc mi ngoài bị giãn nhão, các cơ co rút mi dưới bị suy yếu dần và sụn mi mất đi độ đàn hồi sinh lý. Khi các mô nâng đỡ lỏng lẻo kết hợp với sự co bóp tự nhiên của cơ vòng mi, bờ mi dưới dễ dàng bị cuộn vào trong, đẩy hàng lông mi tì sát và chà xát lên bề mặt nhãn cầu.

Ở trẻ em, bệnh lông quặm thường có nguồn gốc bẩm sinh hoặc liên quan mật thiết đến dị tật nếp da thừa mi mắt. Tình trạng này đặc biệt phổ biến ở trẻ em gốc châu Á có khuôn mặt bụ bẫm và phần gốc mũi thấp tẹt. Nếp gấp da mi và lớp cơ vòng mi phía dưới phát triển quá mức sẽ vô tình ép các nang lông mi dựng đứng hoặc gập cong vào trong giác mạc mỗi khi trẻ chớp mắt hoặc nhìn xuống dưới.

Bên cạnh yếu tố tuổi tác và bẩm sinh, tổn thương sẹo kết mạc mi là một nguyên nhân phức tạp dẫn đến quặm mi co kéo. Quá trình viêm mạn tính hoặc chấn thương sâu sẽ làm co rút lớp kết mạc mi và mặt sau sụn mi, uốn cong cấu trúc sụn mi về phía bề mặt nhãn cầu. Điển hình nhất là di chứng của bệnh mắt hột do vi khuẩn Chlamydia trachomatis. Ngoài ra, các phản ứng dị ứng miễn dịch nghiêm trọng như hội chứng Stevens-Johnson, bệnh pemphigoid bọng nước niêm mạc mắt, hoặc các tổn thương do bỏng nhiệt, bỏng hóa chất axit và kiềm cũng để lại những dải xơ sẹo co kéo rất nặng nề.

Lông quặm cũng có thể khởi phát do phản xạ co thắt mi cấp hoặc mạn tính. Khi mắt chịu kích thích mạnh do các bệnh lý viêm loét giác mạc, viêm bờ mi, dị vật hoặc sau phẫu thuật nhãn khoa, phản xạ co bóp mạnh của cơ vòng mi sẽ vô tình cuộn bờ mi vào trong và duy trì vòng luẩn quẩn cọ xát. Những yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc bệnh bao gồm sinh sống trong môi trường nhiều khói bụi thiếu nước sạch, thói quen dụi mắt kéo dài, tiền sử chấn thương mắt và tình trạng lão hóa tự nhiên của các mô quanh mắt.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Triệu chứng của bệnh lông quặm khởi phát chủ yếu do tác động cơ học trực tiếp của sợi lông mi cọ xát lên bề mặt cực kỳ nhạy cảm của giác mạc và kết mạc. Biểu hiện thường gặp và xuất hiện sớm nhất là cảm giác cộm xốn, ngứa ngáy hoặc bức bối như có hạt cát nằm sâu trong mắt. Người bệnh thường cảm thấy sự khó chịu gia tăng rõ rệt mỗi khi chớp mắt hoặc đảo mắt, dẫn đến phản xạ vô thức là dụi mắt liên tục để tìm cảm giác dễ chịu tạm thời, nhưng hành động này chỉ làm mắt thêm tổn thương.

Cùng với cảm giác cộm rát, hiện tượng tăng tiết nước mắt phản xạ diễn ra rầm rộ khiến mắt luôn trong trạng thái ươn ướt, nước mắt chảy giàn giụa đặc biệt khi ra gió hoặc tiếp xúc với ánh sáng chói. Bề mặt nhãn cầu có biểu hiện đỏ rực do hiện tượng sung huyết các mạch máu nông và sâu của màng kết mạc. Vào buổi sáng sau khi thức dậy, hai mi mắt thường bị dính chặt bởi lớp dịch nhầy, chất tiết bám đầy bờ mi tạo thành các mảng ghèn vảy cứng xung quanh chân lông mi. Người bệnh cũng thường xuyên xuất hiện cảm giác sợ ánh sáng, chói mắt, phải nheo mắt hoặc nhắm nghiền mắt khi bước ra nơi có cường độ sáng mạnh.

Khi bệnh tiến triển sang giai đoạn tổn thương bề mặt biểu mô giác mạc, các dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng sẽ xuất hiện. Người bệnh bắt đầu cảm thấy đau nhức buốt sâu bên trong mắt, cơn đau có thể lan lên vùng hốc mắt và nửa đầu. Thị lực có dấu hiệu suy giảm, nhìn mờ như có màn sương mù che phủ trước mắt hoặc nhìn thấy quầng sáng xung quanh nguồn sáng. Nếu quan sát kỹ bờ mi qua gương hoặc dưới ánh sáng tốt, có thể thấy một hoặc nhiều sợi lông mi cắm ngược vào màng mắt, hoặc mép bờ mi cuộn hẳn vào trong khiến hàng lông mi biến mất khỏi viền mi ngoài.

Các biểu hiện ban đầu của bệnh lông quặm rất dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý nhãn khoa thông thường khác như viêm kết mạc dị ứng, đau mắt đỏ do virus hoặc hội chứng khô mắt. Tuy nhiên, điểm khác biệt then chốt là tình trạng kích ứng trong bệnh lông quặm mang tính chất cơ học khu trú, không thuyên giảm khi chỉ dùng các loại thuốc nhỏ mắt thông thường và luôn đi kèm với sự hiện diện của những sợi lông mi đâm trực tiếp vào bề mặt nhãn cầu khi được bác sĩ thăm khám cẩn thận.

Chẩn đoán

Chẩn đoán bệnh lông quặm được thực hiện bởi bác sĩ chuyên khoa mắt thông qua việc khai thác tiền sử bệnh chi tiết kết hợp thăm khám lâm sàng toàn diện cấu trúc bán phần trước của nhãn cầu. Quá trình khám bắt đầu bằng việc quan sát tư thế giải phẫu của bờ mi ở trạng thái tĩnh và động. Bác sĩ sẽ đánh giá mối tương quan giữa bờ mi, hàng lông mi và bề mặt nhãn cầu khi người bệnh nhìn thẳng, nhìn lên trên, nhìn xuống dưới và trong cử động chớp mắt. Trong các trường hợp nghi ngờ quặm do co thắt mi, bác sĩ có thể yêu cầu người bệnh nhắm chặt mắt nhiều lần để bộc lộ rõ hiện tượng cuộn vào trong của bờ mi.

Thiết bị chẩn đoán quan trọng hàng đầu là sinh hiển vi khám mắt có đèn khe. Dưới hệ thống phóng đại quang học và nguồn sáng chuyên dụng, bác sĩ sẽ xác định chính xác số lượng sợi lông mi mọc sai hướng, vị trí xuất phát từ bờ mi, hướng cọ xát của sợi lông cũng như tính chất mềm hay cứng của từng sợi mi. Thao tác này cũng cho phép bác sĩ thực hiện các nghiệm pháp kiểm tra độ lỏng lẻo của dây chằng góc mi và độ chùng giãn của các tổ chức nâng đỡ mi dưới.

Để đánh giá mức độ tổn thương trên bề mặt giác mạc, bác sĩ sẽ tiến hành thử nghiệm nhuộm huỳnh quang giác mạc bằng dung dịch fluorescein dưới ánh sáng xanh coban. Thuốc nhuộm sẽ bắt màu rõ rệt tại những vùng biểu mô giác mạc bị trợt xước do lông mi chà xát, làm lộ rõ các tổn thương dạng chấm nông, dải xước cơ học hoặc các ổ loét giác mạc mới hình thành. Bác sĩ cũng sẽ lộn mi để kiểm tra kỹ lưỡng mặt trong kết mạc mi nhằm tìm kiếm các dải sẹo xơ co kéo, tình trạng dính mi hoặc các dị vật tiềm ẩn.

Biến chứng nguy hiểm của bệnh lông quặm đối với giác mạc

Khi các sợi lông mi cọ xát liên tục vào bề mặt nhãn cầu trong thời gian dài mà không được xử lý y khoa triệt để, giác mạc là tổ chức giải phẫu chịu tổn thương nặng nề nhất. Ban đầu, tác động ma sát cơ học chỉ gây trợt xước lớp biểu mô nông trên bề mặt giác mạc, tạo nên cảm giác cộm rát và đau nhức dữ dội. Tuy nhiên, vết trợt này làm mất đi lớp màng bảo vệ tự nhiên của nhãn cầu, tạo cơ hội thuận lợi cho các loại vi khuẩn, vi nấm hoặc virus xâm nhập sâu vào lớp mô đệm giác mạc.

Hậu quả nghiêm trọng tiếp theo là tình trạng viêm loét giác mạc tiến triển. Ổ loét có thể hoại tử mô đệm, lan rộng trên bề mặt lòng đen và ăn sâu vào các lớp cấu trúc bên dưới, dẫn đến nguy cơ thủng giác mạc, viêm nội nhãn và teo nhãn cầu. Ngay cả khi ổ loét được kiểm soát thành công bằng thuốc, quá trình liền sẹo cũng sẽ để lại một vết sẹo đục trên lòng đen. Nếu vết sẹo nằm ngay tại trung tâm diện đồng tử, đường truyền ánh sáng vào võng mạc sẽ bị cản trở nghiêm trọng, gây suy giảm thị lực vĩnh viễn hoặc mù lòa hoàn toàn.

Phân loại các thể quặm mi thường gặp trên lâm sàng

Trong thực hành nhãn khoa, bệnh quặm mi được phân chia thành các thể bệnh cụ thể dựa trên cơ chế bệnh sinh nhằm định hướng phương pháp can thiệp phù hợp. Quặm mi do thoái hóa hay quặm mi tuổi già là thể bệnh thường gặp nhất ở người lớn tuổi, hình thành do các mô liên kết nâng đỡ bờ mi bị thoái hóa nhão, dây chằng góc mi lỏng lẻo và cơ vòng mi co bóp bất thường làm bờ mi dưới lật vào trong. Ngược lại, quặm mi bẩm sinh thường được phát hiện ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ do sự phát triển quá mức của nếp da thừa mi dưới hoặc do bất thường cấu trúc sụn mi bẩm sinh.

Bên cạnh đó, quặm mi do sẹo là hậu quả của quá trình co rút kết mạc mi và mặt sau sụn mi sau các bệnh lý nhiễm trùng nặng như bệnh mắt hột, chấn thương rách mi, bỏng hóa chất hoặc các bệnh da bọng nước tự miễn như hội chứng Stevens-Johnson. Cuối cùng, quặm mi do co thắt thường xảy ra thứ phát sau các cơn đau mắt cấp tính, viêm nhiễm bán phần trước nhãn cầu hoặc sang chấn sau phẫu thuật mắt, khiến cơ vòng mi phản xạ co thắt liên tục đẩy mép bờ mi lộn ngược vào trong nhãn cầu.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu cốt lõi trong xử trí và quản lý bệnh lông quặm là giải phóng bề mặt nhãn cầu khỏi sự cọ xát cơ học liên tục của các sợi lông mi, phục hồi giải phẫu sinh lý bình thường của bờ mi, tạo điều kiện thuận lợi cho tổn thương giác mạc mau lành và ngăn ngừa nguy cơ suy giảm thị lực vĩnh viễn. Chiến lược can thiệp y khoa phụ thuộc chặt chẽ vào nguyên nhân gây bệnh, mức độ cuộn của bờ mi, số lượng sợi lông mi mọc bất thường cũng như tình trạng toàn thân của từng cá nhân.

Đối với các biện pháp hỗ trợ tạm thời nhằm bảo vệ bề mặt nhãn cầu trong khi chờ can thiệp triệt để, bác sĩ chuyên khoa mắt có thể chỉ định sử dụng các dung dịch nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản hoặc gel mỡ bôi trơn mắt nhằm làm ẩm và giảm thiểu ma sát trực tiếp. Băng dán kéo căng mi có thể được hướng dẫn dán tạm thời để lật mép mi ra ngoài, đặc biệt hữu ích cho người cao tuổi suy nhược chưa thể phẫu thuật ngay. Kính áp tròng mềm điều trị cũng có thể được bác sĩ đặt lên mắt để đóng vai trò như một lớp đệm bảo vệ, che chắn bề mặt biểu mô giác mạc đang bị tổn thương.

Khi chỉ có một vài sợi lông xiêu đơn lẻ mọc lệch hướng mà không kèm theo biến dạng cấu trúc bờ mi, các kỹ thuật phá hủy nang lông có thể được áp dụng, bao gồm đốt điện chân lông mi, áp lạnh nang lông hoặc triệt lông bằng tia laser dưới kính hiển vi quang học. Thủ thuật nhổ lông mi bằng kẹp thông thường chỉ là biện pháp tạm thời trong tình huống khẩn cấp, bởi vì nang lông vẫn tồn tại và sợi mi sẽ mọc lại sau vài tuần với đầu sợi cứng nhọn hơn, có thể gây xước giác mạc nghiêm trọng hơn trước.

Phẫu thuật chỉnh hình mi mắt là giải pháp điều trị căn bản và triệt để nhất đối với hầu hết các trường hợp quặm mi thực thể. Tùy thuộc vào cơ chế gây bệnh cụ thể, phẫu thuật viên mắt sẽ lựa chọn phương pháp can thiệp phù hợp: phẫu thuật tạo hình nếp mi và cắt bỏ nếp da thừa ở trẻ em bẩm sinh; phẫu thuật làm ngắn bờ mi, khâu phục hồi cơ co rút mi hoặc rút ngắn dây chằng góc mi ở người già thoái hóa; hoặc phẫu thuật xoay sụn mi kết hợp ghép niêm mạc đối với quặm mi do sẹo co kéo. Sau phẫu thuật, người bệnh cần được theo dõi tái khám định kỳ nghiêm ngặt bởi bác sĩ nhãn khoa để đánh giá mức độ phục hồi của biểu mô giác mạc, kiểm tra sự cân đối của bờ mi và phát hiện sớm các dấu hiệu tái phát.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Mặc dù các trường hợp lông quặm bẩm sinh do nếp da thừa hoặc lông quặm do thoái hóa mô ở người cao tuổi khó có thể phòng ngừa hoàn toàn, người dân hoàn toàn có thể chủ động phòng tránh các nguyên nhân mắc phải và giảm thiểu nguy cơ biến chứng nguy hiểm bằng việc áp dụng các biện pháp chăm sóc mắt khoa học.

Trước hết, việc phòng ngừa và điều trị dứt điểm các bệnh lý nhiễm trùng bề mặt nhãn cầu đóng vai trò then chốt. Cần chủ động kiểm soát và điều trị triệt để bệnh mắt hột, viêm bờ mi mạn tính và các đợt viêm kết mạc tái phát nhằm ngăn ngừa sự hình thành các dải xơ sẹo co kéo kết mạc mi. Giữ gìn vệ sinh cá nhân cẩn thận, không dùng chung khăn mặt hoặc chậu rửa với người khác và sử dụng nguồn nước sinh hoạt hợp vệ sinh giúp loại trừ nguy cơ lây nhiễm các tác nhân vi sinh vật gây hại cho mắt.

Bảo vệ mắt trước các tác nhân cơ học và hóa chất từ môi trường bên ngoài là biện pháp phòng hộ quan trọng. Luôn trang bị kính bảo hộ lao động đạt tiêu chuẩn khi làm việc tại các công trường xây dựng, xưởng cơ khí, môi trường nhiều khói bụi hoặc khi tiếp xúc với các dung dịch hóa chất công nghiệp nhằm ngăn ngừa nguy cơ bỏng mắt và chấn thương giác mạc. Khi lưu thông ngoài đường, thói quen đeo kính râm hoặc kính chắn gió sẽ giúp cản bụi bẩn và dị vật bay vào mắt gây kích ứng.

Duy trì thói quen vệ sinh bờ mi hàng ngày bằng nước muối sinh lý hoặc dung dịch vệ sinh chuyên dụng theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Tuyệt đối từ bỏ thói quen dùng tay dụi mắt mỗi khi cảm thấy ngứa hoặc cộm xốn, bởi hành vi này có thể làm trầy xước biểu mô giác mạc, làm lỏng lẻo thêm các mô mi mắt và tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn xâm nhập vào sâu bên trong mắt.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Bệnh lông quặm không phải là một tình trạng lành tính có thể tự điều chỉnh hoặc tự khỏi tại nhà. Người bệnh cần nhanh chóng đến các cơ sở y tế có chuyên khoa mắt để được bác sĩ thăm khám ngay khi xuất hiện các triệu chứng bất thường như cảm giác cộm xốn kéo dài, mắt đỏ rực liên tục nhiều ngày, chảy nước mắt nhiều không rõ nguyên nhân hoặc mi mắt tiết nhiều dịch nhầy đóng vảy cứng mỗi buổi sáng.

Đặc biệt, người bệnh cần đến bệnh viện cấp cứu chuyên khoa mắt ngay lập tức nếu nhận thấy một trong các dấu hiệu cảnh báo tổn thương giác mạc tiến triển nghiêm trọng sau đây:

• Cảm giác đau nhức dữ dội, đau buốt sâu trong nhãn cầu lan lên trán hoặc nửa đầu.
• Thị lực suy giảm đột ngột, nhìn mờ rõ rệt hoặc không thể mở mắt do cảm giác chói sợ ánh sáng gay gắt.
• Xuất hiện đốm trắng hoặc vết mờ đục nhìn thấy được trên phần lòng đen giác mạc.
• Mắt tiết dịch mủ đặc màu vàng hoặc xanh kèm sưng nề toàn bộ mi mắt và kết mạc.

Việc thăm khám y tế kịp thời trong giai đoạn sớm có ý nghĩa quyết định trong việc ngăn chặn nguy cơ loét thủng giác mạc, hạn chế hình thành sẹo đục vĩnh viễn và bảo toàn toàn vẹn chức năng thị giác cho người bệnh.

Lưu ý an toàn

Toàn bộ thông tin được trình bày trong bài viết mang tính chất giáo dục sức khỏe tổng quan và nâng cao nhận thức cộng đồng, hoàn toàn không thay thế cho quy trình thăm khám lâm sàng, chẩn đoán xác định hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa mắt. Tình trạng tổn thương giác mạc và biến đổi giải phẫu bờ mi ở mỗi người bệnh là hoàn toàn khác nhau, do đó cần được đánh giá cá thể hóa tại các cơ sở y tế có đầy đủ trang thiết bị chuyên khoa.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý dùng nhíp, kéo hoặc các dụng cụ không đảm bảo vô trùng để tự nhổ hoặc cắt tỉa lông mi tại nhà. Thao tác này tiềm ẩn nguy cơ rất cao làm chọc thủng giác mạc, gây nhiễm trùng thứ phát và khiến các sợi lông mi mọc lại sau đó trở nên cứng nhọn hơn. Đồng thời, không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc nhỏ mắt có chứa hoạt chất corticoid kéo dài khi chưa có chỉ định của bác sĩ nhãn khoa, vì việc lạm dụng có thể làm vết trợt loét giác mạc tiến triển nhanh chóng, gây thủng nhãn cầu, tăng nhãn áp hoặc mất thị lực vĩnh viễn.

Kết luận

Bệnh lông quặm là một bệnh lý mi mắt thường gặp nhưng tiềm ẩn nguy cơ đe dọa nghiêm trọng đến chức năng thị giác nếu không được phát hiện và can thiệp y khoa kịp thời. Sự cọ xát cơ học dai dẳng của các sợi lông mi lên màng kết mạc và giác mạc có thể dẫn đến trầy xước biểu mô, viêm loét giác mạc và để lại các vết sẹo đục vĩnh viễn không thể hồi phục.

Chủ động nhận biết sớm các dấu hiệu kích ứng như cộm xốn, đỏ mắt, sợ ánh sáng và kịp thời đến thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa mắt là chìa khóa then chốt để bảo vệ nhãn cầu an toàn. Việc tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ nhãn khoa kết hợp với việc chăm sóc, giữ gìn vệ sinh mắt khoa học sẽ giúp phục hồi giải phẫu bờ mi bình thường, loại trừ triệt để tổn thương và duy trì thị lực sáng khỏe dài lâu.