Bệnh lao hạch là gì và những dấu hiệu thường gặp

Bệnh lao hạch là gì?

Lao hạch là bệnh lý nhiễm trùng mạn tính do trực khuẩn lao Mycobacterium tuberculosis gây ra tại các hạch bạch huyết. Khi vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể, chúng thường đi theo đường máu hoặc hệ bạch huyết từ vị trí sơ nhiễm để cư trú tại các hạch. Vị trí thường gặp nhất là hạch vùng cổ, hạch nách và hạch bẹn.

Bệnh lý này có đặc điểm phát triển chậm rãi qua nhiều tuần hoặc nhiều tháng. Khác với lao phổi, lao hạch đơn thuần không lây lan qua giọt bắn đường hô hấp, do đó người bệnh không cần thực hiện các biện pháp cách ly nghiêm ngặt trong sinh hoạt hằng ngày. Tuy nhiên, nếu không được phát hiện và can thiệp y tế đúng phác đồ, ổ tổn thương có thể nhuyễn hóa, vỡ mủ tạo thành các lỗ rò mạn tính, để lại sẹo co kéo xấu xí và làm tăng nguy cơ phát tán vi khuẩn đến các cơ quan khác trong cơ thể.

Bản chất của bệnh lao hạch và cơ chế hình thành

Lao hạch là tình trạng viêm hạch mạn tính do vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis gây ra. Đây là thể lao ngoài phổi thường gặp nhất trong thực hành lâm sàng, chiếm tỷ lệ đáng kể trong các bệnh lý về hạch bạch huyết. Vi khuẩn lao thường theo đường máu hoặc hệ thống bạch huyết từ tổn thương sơ nhiễm nguyên thủy, phổ biến nhất là từ phổi, di chuyển đến cư trú và phát triển tại các nhóm hạch.

Bệnh có thể xuất hiện ở nhiều vị trí hạch khác nhau trên cơ thể, nhưng phổ biến nhất là nhóm hạch vùng cổ dọc theo cơ ức đòn chũm, hạch dưới hàm, hạch thượng đòn, hạch nách và hạch bẹn. Bệnh lao hạch có thể gặp ở mọi lứa tuổi, từ trẻ em đến người trưởng thành, đặc biệt là những người có hệ thống miễn dịch suy giảm hoặc sống trong môi trường có người mắc bệnh lao phổi. Khác với lao phổi thể hoạt động, lao hạch đơn thuần không phát tán vi khuẩn qua giọt bắn đường thở khi ho hay nói chuyện.

Các dấu hiệu nhận biết bệnh lao hạch trên lâm sàng

Biểu hiện đặc trưng nhất của bệnh lao hạch là sự xuất hiện của các khối hạch to dần ở một hoặc hai bên cổ, dưới hàm hoặc hõm thượng đòn. Ở giai đoạn đầu, các cục hạch này thường có mật độ chắc, ranh giới rõ ràng, di động tốt dưới da, không nóng đỏ và hầu như không gây cảm giác đau đớn khi chạm vào. Do hạch phát triển âm thầm, người bệnh thường chỉ vô tình sờ thấy hoặc phát hiện khi soi gương.

Theo thời gian, nếu không được can thiệp y tế, các hạch viêm có thể to lên, liên kết lại với nhau thành từng chùm hoặc chuỗi hạch dính chặt vào mô xung quanh và kém di động. Khi tiến triển đến giai đoạn nhuyễn hóa, hạch mềm dần, da bên trên chuyển sang màu tím sẫm hoặc thâm đỏ. Hạch có thể vỡ ra ngoài, chảy dịch mủ loãng màu vàng nhạt hoặc chất bã đậu lổn nhổn, tạo thành vết loét bờ nham nhở, rất lâu lành và để lại sẹo co rút mất thẩm mỹ.

Những biểu hiện toàn thân đi kèm khi mắc lao hạch

Bên cạnh biểu hiện nổi hạch tại chỗ, người mắc bệnh lao hạch có thể xuất hiện các triệu chứng toàn thân phản ánh tình trạng nhiễm trùng mạn tính. Dấu hiệu phổ biến là sốt nhẹ hoặc cảm giác gai rét thất thường, đặc biệt là vào thời điểm chiều tối. Người bệnh cũng thường xuyên bị đổ mồ hôi trộm vào ban đêm, dù thời tiết mát mẻ hoặc không vận động nhiều.

Tình trạng mệt mỏi kéo dài không rõ nguyên nhân, ăn uống kém ngon miệng, sụt cân từ từ là những biểu hiện toàn thân thường đi kèm. Một số trường hợp hạch ở sâu như hạch trung thất hoặc hạch ổ bụng có thể gây chèn ép lên các cơ quan lân cận, dẫn đến ho khan dai dẳng, khó thở hoặc đau tức ngực và rối loạn tiêu hóa. Tuy nhiên, các triệu chứng toàn thân này có thể rất mờ nhạt ở giai đoạn sớm, khiến nhiều người bệnh nhầm lẫn với tình trạng suy nhược thông thường.

Quy trình thăm khám và các xét nghiệm chẩn đoán lao hạch

Để chẩn đoán chính xác bệnh lao hạch, bác sĩ chuyên khoa cần kết hợp thăm khám lâm sàng tỉ mỉ với các kỹ thuật cận lâm sàng chuyên sâu. Phương pháp thường được ưu tiên thực hiện ban đầu là chọc hút hạch bằng kim nhỏ để xét nghiệm tế bào học, giúp quan sát các tế bào viêm hạt, tế bào khổng lồ Langhans và chất hoại tử bã đậu đặc trưng.

Trong nhiều trường hợp, sinh thiết trọn vẹn hạch hoặc lấy một phần mô hạch làm giải phẫu bệnh là tiêu chuẩn vàng để xác định tổn thương viêm lao và loại trừ các bệnh lý nguy hiểm khác như u lympho hoặc ung thư di căn hạch. Các xét nghiệm vi sinh như nhuộm soi tìm trực khuẩn kháng cồn kháng toan, nuôi cấy vi khuẩn lao và kỹ thuật sinh học phân tử giúp khẳng định sự hiện diện của vi khuẩn. Bên cạnh đó, siêu âm vùng cổ và chụp X quang ngực thẳng luôn được chỉ định để khảo sát cấu trúc hạch và tìm kiếm tổn thương lao phổi phối hợp.

Nguyên tắc theo dõi và quản lý y khoa đối với bệnh lao hạch

Điều trị bệnh lao hạch chủ yếu dựa trên nội khoa với việc sử dụng phác đồ phối hợp các loại thuốc kháng lao chuyên biệt theo đúng hướng dẫn của chương trình chống lao. Việc dùng thuốc đòi hỏi nguyên tắc phối hợp nhiều loại thuốc kháng lao cùng lúc, uống đều đặn một lần vào thời điểm nhất định trong ngày và kéo dài liên tục nhiều tháng nhằm tiêu diệt triệt để vi khuẩn, ngăn ngừa tái phát và hạn chế nguy cơ kháng thuốc.

Can thiệp ngoại khoa như phẫu thuật bóc tách hạch chỉ được bác sĩ cân nhắc trong những trường hợp hạch quá to gây chèn ép mạch máu, dây thần kinh, hạch hóa mủ sắp vỡ hoặc phục vụ mục đích sinh thiết chẩn đoán. Trong quá trình điều trị, hạch có thể tạm thời sưng to hơn do phản ứng miễn dịch nghịch lý, người bệnh cần tái khám định kỳ để bác sĩ đánh giá chức năng gan, thận và hiệu quả điều trị, không được tự ý ngừng hoặc thay đổi đơn thuốc.

Lưu ý an toàn

Nội dung bài viết mang tính chất cung cấp kiến thức giáo dục sức khỏe cộng đồng và không thay thế cho việc chẩn đoán hay chỉ định y khoa từ bác sĩ. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc kháng lao hoặc sử dụng các bài thuốc truyền miệng để đắp lên khối hạch. Khi phát hiện hạch sưng bất thường kéo dài trên hai tuần, người bệnh cần đến ngay các bệnh viện hoặc cơ sở chuyên khoa lao và bệnh phổi để được kiểm tra chính xác.

Tóm tắt

Lao hạch là thể lao ngoài phổi thường gặp nhưng có thể điều trị hiệu quả nếu được phát hiện sớm và tuân thủ đúng phác đồ của bác sĩ chuyên khoa. Khi nhận thấy các khối sưng bất thường vùng cổ hoặc nách kéo dài, người bệnh không nên chủ quan hay tự ý can thiệp tại nhà. Việc thăm khám kịp thời tại các cơ sở y tế chuyên khoa giúp xác định chính xác nguyên nhân và có hướng can thiệp an toàn.