Bệnh ho gà ở người lớn: Dấu hiệu và cách phòng ngừa

Ho gà ở người lớn là gì?

Ho gà là một bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính do vi khuẩn Bordetella pertussis gây ra. Mặc dù thường được xem là bệnh lý phổ biến ở trẻ em, ho gà ở người lớn ngày càng được ghi nhận nhiều hơn do tình trạng miễn dịch suy giảm dần theo thời gian sau tiêm chủng thời thơ ấu. Bệnh đặc trưng bởi những cơn ho kéo dài dai dẳng nhiều tuần lễ, thường khởi phát tương tự cảm cúm nhưng sau đó tiến triển thành các cơn ho rũ rượi, liên tục, gây kiệt sức và ảnh hưởng nặng nề đến sinh hoạt hàng ngày. Ở người trưởng thành, biểu hiện bệnh đôi khi không điển hình, ít khi xuất hiện tiếng rít thở vào như ở trẻ nhỏ, dẫn đến tỷ lệ chẩn đoán sót hoặc chẩn đoán muộn khá cao trong cộng đồng.

Nguyên nhân và cơ chế khiến người lớn mắc bệnh ho gà

Vi khuẩn Bordetella pertussis là tác nhân gây bệnh ho gà, xâm nhập vào đường hô hấp và bám vào các tế bào biểu mô có lông chuyển của niêm mạc phế quản. Tại đây, vi khuẩn tiết ra các độc tố gây tổn thương lớp niêm mạc, làm tê liệt hoạt động của lông chuyển và kích thích phản ứng viêm cục bộ dữ dội. Điều này khiến đường thở tăng tiết chất nhầy đặc quánh và kích hoạt các phản xạ ho mạnh nhằm tống dị vật ra ngoài.

Khác với trẻ nhỏ thường có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, người lớn thường đã từng tiêm chủng hoặc từng phơi nhiễm trước đó. Tuy nhiên, mức độ kháng thể bảo vệ sẽ suy giảm đáng kể sau khoảng năm đến mười năm. Do đó, người trưởng thành vẫn hoàn toàn có nguy cơ tái nhiễm khi tiếp xúc với nguồn lây trong cộng đồng, nơi làm việc hoặc ngay trong gia đình. Căn bệnh này dễ lây lan qua các giọt bắn nhỏ lơ lửng trong không khí khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc trò chuyện ở khoảng cách gần.

Các giai đoạn tiến triển và biểu hiện điển hình của bệnh

Quá trình phát triển của bệnh ho gà ở người lớn thường trải qua ba giai đoạn kéo dài từ vài tuần đến vài tháng. Ở giai đoạn khởi phát kéo dài khoảng một đến hai tuần đầu, triệu chứng rất giống viêm đường hô hấp trên thông thường với biểu hiện chảy nước mũi, nghẹt mũi, hắt hơi, sốt nhẹ hoặc không sốt và ho húng hắng từng tiếng. Do triệu chứng nhẹ, hầu hết người bệnh thường chủ quan và tiếp tục sinh hoạt bình thường, vô tình làm lây lan vi khuẩn.

Bước sang giai đoạn toàn phát, các cơn ho trở nên dữ dội và bộc phát thành từng tràng kéo dài liên tục khiến người bệnh khó hít thở. Người lớn có thể không phát ra tiếng rít đặc trưng như trẻ em, nhưng cơn ho thường kết thúc bằng tình trạng nôn khan, đỏ bừng mặt, chảy nước mắt và cảm giác kiệt sức rõ rệt. Cơn ho có xu hướng xuất hiện nhiều hơn vào ban đêm, gây mất ngủ triền miên. Giai đoạn hồi phục sau đó có thể kéo dài hàng tháng, cơn ho thưa dần nhưng đường thở vẫn rất nhạy cảm với các kích thích như khói bụi hoặc thay đổi thời tiết.

Những biến chứng tiềm ẩn khi ho gà kéo dài ở người trưởng thành

Mặc dù tỷ lệ tử vong do ho gà ở người lớn thấp hơn nhiều so với trẻ sơ sinh, bệnh vẫn có thể dẫn đến những biến chứng đáng kể về mặt thể chất do cường độ ho quá mạnh và kéo dài. Áp lực tăng cao đột ngột trong lồng ngực và ổ bụng khi ho dữ dội có thể gây xuất huyết dưới kết mạc mắt, rách cơ hoành, thoát vị bẹn hoặc thậm chí nứt gãy xương sườn, đặc biệt ở người lớn tuổi bị loãng xương. Tình trạng ho liên tục vào ban đêm dẫn đến mất ngủ mạn tính, sụt cân và suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống.

Bên cạnh tổn thương cơ học, người lớn mắc ho gà còn đối mặt với nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn đường hô hấp dưới, dẫn đến viêm phế quản thứ phát hoặc viêm phổi nặng. Đặc biệt, người mắc các bệnh nền mạn tính như hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính COPD, bệnh tim mạch hoặc suy giảm miễn dịch có nguy cơ bùng phát đợt cấp nguy hiểm. Ngoài ra, người lớn mắc bệnh nhưng không được cách ly còn trở thành nguồn lây nhiễm thầm lặng, đe dọa trực tiếp đến trẻ nhỏ chưa đến tuổi tiêm chủng trong gia đình.

Thăm khám chẩn đoán và nguyên tắc theo dõi y khoa

Khi có dấu hiệu ho kéo dài dai dẳng không rõ nguyên nhân, người bệnh cần đến các cơ sở y tế có chuyên khoa hô hấp hoặc truyền nhiễm để được thăm khám cẩn thận. Bác sĩ thường tiến hành khai thác tiền sử tiếp xúc dịch tễ, kiểm tra lâm sàng và chỉ định lấy dịch phết vùng tỵ hầu để làm xét nghiệm sinh học phân tử PCR giúp phát hiện ADN của vi khuẩn Bordetella pertussis nhanh chóng và chính xác. Xét nghiệm huyết thanh học tìm kháng thể cũng có thể được áp dụng trong giai đoạn muộn của bệnh.

Việc xác định đúng căn nguyên giúp bác sĩ đưa ra phác đồ chăm sóc và can thiệp y khoa phù hợp, ngăn ngừa biến chứng và hạn chế lây lan vi khuẩn ra môi trường xung quanh. Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý mua các loại thuốc kháng sinh hoặc thuốc giảm ho ức chế thần kinh trung ương để sử dụng tại nhà, bởi việc dùng sai thuốc không những không mang lại hiệu quả mà còn làm chậm trễ thời điểm điều trị thích hợp và gia tăng tình trạng kháng kháng sinh trong cộng đồng.

Biện pháp phòng ngừa và bảo vệ sức khỏe đường hô hấp

Tiêm phòng vắc xin là biện pháp chủ động và hiệu quả nhất để phòng ngừa bệnh ho gà ở người lớn. Các chuyên gia y tế khuyến cáo người trưởng thành nên tiêm nhắc lại một liều vắc xin phối hợp phòng bạch hầu, uốn ván và ho gà hấp phụ định kỳ mười năm một lần. Việc tiêm phòng đặc biệt quan trọng đối với phụ nữ đang mang thai trong tam cá nguyệt thứ ba nhằm truyền kháng thể bảo vệ thụ động cho thai nhi trước khi trẻ đủ tuổi tiêm vắc xin, cũng như những người chăm sóc trẻ nhỏ và nhân viên y tế.

Bên cạnh tiêm chủng, việc thực hiện tốt các biện pháp vệ sinh cá nhân và kiểm soát môi trường sống đóng vai trò quan trọng trong việc cắt đứt chuỗi lây truyền. Mỗi người nên duy trì thói quen che miệng và mũi bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay khi ho hoặc hắt hơi, rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn tay nhanh. Giữ không gian sống thông thoáng, thường xuyên lau chùi các bề mặt tiếp xúc và tránh tiếp xúc gần với những người đang có biểu hiện nhiễm trùng đường hô hấp là những biện pháp hữu hiệu giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh.

Lưu ý an toàn

Nội dung bài viết chỉ mang tính chất cung cấp thông tin y khoa cơ bản và giáo dục sức khỏe cộng đồng, không thể thay thế cho việc chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị từ bác sĩ. Người bệnh khi bị ho kéo dài trên hai tuần, ho kèm khó thở, đau ngực hoặc nôn ói sau ho cần đến bệnh viện chuyên khoa để được thăm khám. Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc kháng sinh hoặc thuốc giảm ho liều cao khi chưa có chỉ định y tế.

Tóm tắt

Bệnh ho gà ở người lớn tuy có biểu hiện ban đầu tương tự cảm lạnh thông thường nhưng có thể kéo dài dai dẳng và tiềm ẩn nguy cơ lây truyền cho người xung quanh. Việc chủ động tiêm nhắc vắc xin và đến cơ sở y tế thăm khám sớm khi có cơn ho kéo dài bất thường là biện pháp hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng.