Bệnh đậu mùa khỉ lây qua đường nào và các biện pháp phòng tránh lây nhiễm
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Bệnh đậu mùa khỉ là bệnh truyền nhiễm do virus đậu mùa khỉ gây ra, có khả năng lây lan từ người sang người cũng như từ động vật sang người qua nhiều phương thức khác nhau. Mối quan tâm hàng đầu của cộng đồng khi dịch bệnh bùng phát là bệnh đậu mùa khỉ lây qua đường nào để có phương án dự phòng chuẩn xác.
Thực tế y khoa cho thấy mầm bệnh không lây truyền ồ ạt qua không khí như virus cúm, mà chủ yếu phát tán qua việc tiếp xúc trực tiếp da kề da với tổn thương phát ban, giọt bắn đường hô hấp khi ở cự ly gần kéo dài hoặc tiếp xúc gián tiếp với đồ dùng bị nhiễm virus. Việc nắm vững cơ chế lây lan sẽ giúp mỗi cá nhân chủ động bảo vệ sức khỏe bản thân và ngăn chặn chuỗi lây truyền trong cộng đồng.
Bệnh đậu mùa khỉ lây qua đường nào?
Bệnh đậu mùa khỉ, tên tiếng Anh là mpox, là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus thuộc chi Orthopoxvirus gây ra. Bệnh đặc trưng bởi các triệu chứng toàn thân như sốt, đau đầu, đau mỏi cơ, sưng hạch bạch huyết cùng với tổn thương da tiến triển từ các vết dát, sẩn, mụn nước, mụn mủ cho đến khi đóng vảy khô. Đa số các trường hợp mắc bệnh có diễn tiến nhẹ và tự hồi phục sau vài tuần, nhưng bệnh cũng có thể gây ra những biến chứng nguy hiểm ở người suy giảm miễn dịch, phụ nữ mang thai hoặc trẻ nhỏ. Mức độ lây lan của bệnh phụ thuộc trực tiếp vào tần suất và tính chất tiếp xúc giữa người lành với nguồn lây mang mầm bệnh.
Tiếp xúc trực tiếp da kề da với nốt phát ban và dịch tiết cơ thể
Con đường lây truyền phổ biến nhất của bệnh đậu mùa khỉ là tiếp xúc trực tiếp giữa da với da hoặc da với niêm mạc của người bệnh. Virus hiện diện với mật độ rất cao trong các vết loét, nốt mụn nước, mụn mủ hoặc vảy tiết trên cơ thể người nhiễm. Khi một người chạm trực tiếp vào những vị trí này mà không có phương tiện bảo hộ, virus có thể xâm nhập qua các vết xước nhỏ trên da hoặc qua niêm mạc mắt, mũi, miệng. Các hành vi tiếp xúc thân mật như ôm, hôn, cọ xát cơ thể hoặc quan hệ tình dục đều tạo điều kiện thuận lợi cho mầm bệnh truyền từ người này sang người khác. Ngoài ra, việc chạm trực tiếp vào dịch tiết hầu họng, nước bọt hoặc tổn thương vùng sinh dục của người đang mang virus cũng là nguồn lây nguy cơ cao cần được cảnh giác tối đa.
Lây truyền qua giọt bắn đường hô hấp khi tiếp xúc gần kéo dài
Bên cạnh tiếp xúc bề mặt da, bệnh đậu mùa khỉ còn có thể lây lan qua các giọt bắn đường hô hấp. Tuy nhiên, cơ chế này đòi hỏi sự tiếp xúc trực tiếp mặt đối mặt ở cự ly gần và kéo dài, chẳng hạn như khi trò chuyện thân mật, chăm sóc người bệnh trong phòng kín hoặc sống chung cùng một hộ gia đình. Khác với những tác nhân gây bệnh hô hấp lây truyền qua bụi khí lơ lửng ở khoảng cách xa, giọt bắn của bệnh đậu mùa khỉ thường có kích thước lớn và rơi xuống bề mặt xung quanh trong phạm vi gần. Dù vậy, các nhân viên y tế và người nhà trực tiếp chăm sóc bệnh nhân nếu không mang khẩu trang y tế đạt chuẩn và kính chắn giọt bắn vẫn đối mặt với nguy cơ lây nhiễm từ đường thở của người bệnh.
Tiếp xúc gián tiếp qua bề mặt và đồ dùng cá nhân bị nhiễm bẩn
Một con đường lây truyền gián tiếp đáng lưu ý là tiếp xúc với các vật dụng hoặc bề mặt đã bị nhiễm virus từ dịch tiết của người bệnh. Các vật dụng cá nhân như khăn tắm, quần áo, ga trải giường, vỏ gối, chăn màn hoặc đồ dùng ăn uống có thể lưu giữ virus trong một khoảng thời gian nhất định nếu không được làm sạch cẩn thận. Khi người khỏe mạnh chạm vào những bề mặt này rồi vô tình đưa tay lên mắt, mũi, miệng hoặc chạm vào vùng da trầy xước, nguy cơ phơi nhiễm hoàn toàn có thể xảy ra. Do đó, việc giặt riêng đồ dùng của người nghi nhiễm bằng nước ấm, xà phòng chuyên dụng và khử trùng bề mặt sinh hoạt thường xuyên là khâu kiểm soát nhiễm khuẩn vô cùng quan trọng trong gia đình.
Lây truyền từ động vật sang người và từ mẹ sang con
Bệnh đậu mùa khỉ còn được biết đến là một bệnh truyền nhiễm từ động vật sang người. Sự lây truyền có thể diễn ra khi con người bị động vật mang virus cắn, cào, hoặc khi tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch cơ thể và thịt của động vật hoang dã nhiễm bệnh trong quá trình săn bắt, chế biến thực phẩm chưa nấu chín kỹ. Bên cạnh đó, phụ nữ mang thai nhiễm virus đậu mùa khỉ có thể truyền mầm bệnh sang thai nhi qua nhau thai trong thai kỳ, hoặc truyền sang trẻ sơ sinh thông qua tiếp xúc da kề da trong và sau quá trình sinh nở. Đây là nhóm đối tượng dễ gặp biến chứng nặng, đòi hỏi sự theo dõi sát sao từ các bác sĩ chuyên khoa sản khoa và nhi khoa.
Các biện pháp phòng tránh lây nhiễm bệnh đậu mùa khỉ hiệu quả
Để giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh đậu mùa khỉ, cộng đồng cần chủ động thực hiện các biện pháp dự phòng dựa trên các con đường lây truyền đã biết. Người dân nên tránh tiếp xúc gần hoặc thân mật với những người đang có biểu hiện sốt, phát ban hoặc nổi bóng nước chưa rõ nguyên nhân. Thường xuyên rửa tay sạch bằng xà phòng dưới vòi nước chảy hoặc sử dụng dung dịch sát khuẩn tay có cồn, đặc biệt là sau khi đến nơi đông người hoặc tiếp xúc với bề mặt dùng chung. Tuyệt đối không dùng chung các vật dụng cá nhân như khăn mặt, bàn chải, đồ lót, chăn gối với người khác. Khi chăm sóc người nghi nhiễm, cần đeo khẩu trang, mang găng tay và tuân thủ các chỉ dẫn vệ sinh phòng dịch từ cơ quan y tế.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa đại chúng và không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị của nhân viên y tế. Người có các biểu hiện bất thường trên da kèm theo sốt hoặc có tiền sử tiếp xúc với ca bệnh đậu mùa khỉ cần đến cơ sở y tế có chuyên khoa truyền nhiễm hoặc da liễu để được thăm khám. Tuyệt đối không tự ý đắp lá, chích nặn mụn nước hay tự dùng thuốc bôi không rõ nguồn gốc lên các nốt phát ban.
Tóm tắt
Hiểu rõ bệnh đậu mùa khỉ lây qua đường nào giúp mỗi cá nhân chủ động bảo vệ bản thân và gia đình. Việc hạn chế tiếp xúc trực tiếp với tổn thương da, tránh dùng chung đồ dùng cá nhân và giữ vệ sinh môi trường sống là những biện pháp thiết thực để ngăn ngừa nguồn lây. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ, việc sớm liên hệ y tế sẽ giúp chẩn đoán chính xác và kiểm soát dịch bệnh kịp thời.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Bệnh đậu mùa khỉ lây lan trong giai đoạn nào?
Bệnh đậu mùa khỉ có khả năng lây nhiễm từ khi người bệnh xuất hiện những triệu chứng đầu tiên, đặc biệt là giai đoạn có tổn thương da và bóng nước, cho tới khi toàn bộ vảy bong ra hoàn toàn và lớp da mới được tái tạo.
Bệnh đậu mùa khỉ có lây lan qua không khí từ xa không?
Virus gây bệnh đậu mùa khỉ không dễ lây truyền qua không khí ở khoảng cách xa như virus cúm hay sởi. Khả năng lây qua đường hô hấp chủ yếu xảy ra khi tiếp xúc mặt đối mặt rất gần và kéo dài, thông qua các giọt bắn lớn.
Dùng chung đồ đạc có bị lây bệnh đậu mùa khỉ không?
Virus có thể tồn tại trên khăn trải giường, quần áo, khăn tắm hoặc dụng cụ ăn uống của người bệnh. Do đó, việc chạm vào các vật dụng này khi chưa được giặt sạch và khử khuẩn hoàn toàn có nguy cơ làm lây nhiễm mầm bệnh.
Cần làm gì sau khi tiếp xúc gần với người mắc bệnh đậu mùa khỉ?
Người từng tiếp xúc gần với người bệnh cần tự theo dõi thân nhiệt và các biểu hiện bất thường trên da trong vòng 21 ngày. Đồng thời, nên chủ động liên hệ trạm y tế hoặc bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn phương án theo dõi phù hợp.
Người mắc bệnh đậu mùa khỉ có thể tự dùng thuốc điều trị tại nhà không?
Người bệnh không nên tự mua thuốc kháng virus hay thuốc bôi ngoài da mà cần được bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm hoặc da liễu khám, đánh giá tổn thương và chỉ định chăm sóc phù hợp nhằm tránh nhiễm trùng thứ phát.
