Bệnh đậu mùa khỉ là gì: Đường lây truyền và cách phòng ngừa

Bệnh đậu mùa khỉ là gì?

Bệnh đậu mùa khỉ, tên tiếng Anh là mpox, là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus thuộc chi Orthopoxvirus, họ Poxviridae gây ra. Đây là loại virus có cấu trúc di truyền liên quan chặt chẽ với virus gây bệnh đậu mùa ở người đã được thanh toán trước đây. Mặc dù ban đầu được phát hiện trên các loài linh trưởng trong phòng thí nghiệm vào giữa thế kỷ hai mươi, ổ chứa tự nhiên chủ yếu của virus trong tự nhiên thực chất là các loài gặm nhấm nhỏ như sóc, chuột túi Gambian và chuột sóc sống tại các khu rừng nhiệt đới ở Trung và Tây Phi.

Khi xâm nhập vào cơ thể người qua niêm mạc hoặc các tổn thương vi thể trên da, virus đậu mùa khỉ nhân lên và gây ra các tổn thương đặc trưng ở da, màng nhầy cùng phản ứng toàn thân. Bệnh có khả năng lây từ động vật sang người và lây từ người sang người qua nhiều cơ chế tiếp xúc. Đa số bệnh nhân trải qua giai đoạn nhiễm trùng tự giới hạn, tuy nhiên mức độ nghiêm trọng có thể gia tăng rõ rệt ở những người có suy giảm miễn dịch hoặc phụ nữ mang thai.

Các con đường lây truyền chính của bệnh đậu mùa khỉ

Virus đậu mùa khỉ lây truyền chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp, da kề da với các vết tổn thương, dịch cơ thể hoặc mụn nước của người mang mầm bệnh. Các hành vi tiếp xúc gần gũi như chạm, ôm, hôn hoặc quan hệ tình dục đều có nguy cơ truyền bệnh rất cao. Ngoài ra, việc chạm vào các vật dụng cá nhân bị nhiễm virus như quần áo, khăn tắm, chăn ga gối nệm hoặc bề mặt sinh hoạt chung của người bệnh cũng là con đường lây nhiễm gián tiếp đáng lưu ý.

Bên cạnh tiếp xúc trực tiếp, virus còn có thể lây qua giọt bắn đường hô hấp khi hai người trò chuyện mặt đối mặt trong thời gian dài ở khoảng cách gần. Trong môi trường tự nhiên, bệnh cũng có thể lây truyền từ động vật hoang dã mang mầm bệnh sang người thông qua các vết cắn, vết cào xước, hoặc trong quá trình chế biến và tiếp xúc với thịt động vật chưa được nấu chín kỹ. Phụ nữ mang thai mắc bệnh cũng có nguy cơ truyền virus sang thai nhi qua nhau thai hoặc trong lúc sinh nở.

Biểu hiện lâm sàng và diễn tiến điển hình khi nhiễm bệnh

Quá trình phát triển của bệnh đậu mùa khỉ thường chia thành hai giai đoạn rõ rệt. Giai đoạn đầu tiên thường kéo dài từ một đến năm ngày với các dấu hiệu giống hội chứng cúm như sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội, đau nhức cơ bắp, đau lưng, ớn lạnh và mệt mỏi toàn thân. Một đặc điểm lâm sàng rất quan trọng giúp phân biệt bệnh này với các bệnh sốt phát ban khác là tình trạng sưng hạch bạch huyết ở cổ, nách hoặc bẹn, xuất hiện khá sớm ngay trong những ngày đầu khởi phát.

Giai đoạn thứ hai là giai đoạn phát ban, thường bắt đầu từ một đến ba ngày sau khi xuất hiện cơn sốt. Các nốt ban ban đầu xuất hiện trên mặt rồi lan dần ra lòng bàn tay, lòng bàn chân, thân mình, niêm mạc miệng và khu vực sinh dục. Vết ban tiến triển tuần tự từ dát phẳng sang sẩn gồ lên, chuyển thành mụn nước chứa dịch trong, tiếp đến là mụn mủ đục rồi khô lại, đóng vảy cứng và bong ra sau khoảng hai đến bốn tuần. Người bệnh có thể cảm thấy ngứa rát hoặc đau nhức khó chịu tại các vị trí mọc ban.

Biến chứng nguy hiểm có thể gặp và mức độ ảnh hưởng sức khỏe

Phần lớn các trường hợp mắc bệnh đậu mùa khỉ có diễn tiến nhẹ và tự hồi phục sau hai đến bốn tuần nhờ chăm sóc hỗ trợ phù hợp. Tuy nhiên, người bệnh không nên chủ quan vì bệnh vẫn có thể dẫn tới các biến chứng nghiêm trọng nếu không được theo dõi và xử trí đúng lúc. Biến chứng phổ biến nhất là tình trạng bội nhiễm vi khuẩn tại các nốt ban do gãi ngứa hoặc vệ sinh không đảm bảo, dẫn đến viêm mô tế bào hoặc áp xe dưới da.

Trong các trường hợp nặng hơn, đặc biệt ở người có bệnh nền mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch, virus có thể xâm nhập sâu gây viêm phổi, viêm phế quản, viêm giác mạc dẫn đến suy giảm thị lực, hoặc hiếm gặp hơn là viêm não đe dọa tính mạng. Việc theo dõi sát sao tiến triển của cơ thể, giữ gìn vệ sinh da cẩn thận và liên hệ ngay với nhân viên y tế khi xuất hiện các dấu hiệu nặng như khó thở, lú lẫn, mắt đỏ sưng đau là điều hết sức cần thiết để bảo vệ tính mạng.

Biện pháp phòng ngừa lây nhiễm hiệu quả trong cộng đồng

Để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình trước nguy cơ lây nhiễm, nguyên tắc quan trọng nhất là hạn chế tối đa việc tiếp xúc gần gũi với người đang có biểu hiện phát ban nghi ngờ hoặc người đã được chẩn đoán mắc bệnh. Không nên dùng chung các đồ dùng sinh hoạt cá nhân như khăn mặt, bàn chải, quần áo, dụng cụ ăn uống hoặc nằm chung giường với người bệnh. Người chăm sóc cần sử dụng khẩu trang y tế và găng tay khi hỗ trợ vệ sinh, đồng thời thường xuyên rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn có cồn.

Bên cạnh đó, việc giữ gìn vệ sinh môi trường sống đóng vai trò rất lớn trong việc cắt đứt chuỗi lây truyền. Cần thường xuyên khử khuẩn các bề mặt tiếp xúc thường xuyên như tay nắm cửa, mặt bàn, công tắc điện bằng dung dịch khử khuẩn thông thường. Nấu chín kỹ các loại thực phẩm, đặc biệt là thịt động vật, và tránh tiếp xúc không an toàn với động vật hoang dã hay động vật ốm chết. Đối với những người thuộc nhóm nguy cơ cao hoặc có tiếp xúc gần với ca bệnh, việc tham khảo ý kiến bác sĩ về tiêm phòng vaccine phòng bệnh là giải pháp chủ động mang lại hiệu quả bảo vệ tốt.

Lưu ý an toàn

Các thông tin về bệnh đậu mùa khỉ trong bài mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa đại chúng và không thể thay thế cho chẩn đoán lâm sàng của bác sĩ. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và dùng thuốc kháng virus, thuốc ức chế miễn dịch hay tự ý chích rạch nốt mụn nước tại nhà vì có thể gây nhiễm trùng lan rộng. Mọi nghi ngờ nhiễm bệnh cần được thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa truyền nhiễm.

Tóm tắt

Bệnh đậu mùa khỉ là bệnh truyền nhiễm do virus có thể kiểm soát và phòng ngừa hiệu quả nếu mỗi người nắm rõ con đường lây truyền và chủ động bảo vệ bản thân. Khi phát hiện các triệu chứng bất thường như phát ban bọng nước kết hợp sốt và sưng hạch, người bệnh cần nhanh chóng đến cơ sở y tế để được thăm khám và hướng dẫn theo dõi đúng cách.