Bệnh đậu mùa khỉ: Nguyên nhân, dấu hiệu, phương pháp chẩn đoán và phòng ngừa

Tổng quan về đậu mùa khỉ

Bệnh đậu mùa khỉ là một bệnh lý truyền nhiễm do virus đậu mùa khỉ (thuộc chi Orthopoxvirus, họ Poxviridae) gây ra. Căn bệnh này có biểu hiện lâm sàng tương tự như bệnh đậu mùa kinh điển ở người nhưng mức độ lây lan và tỷ lệ tử vong nhìn chung thấp hơn. Virus đậu mùa khỉ lần đầu tiên được phát hiện và phân lập vào năm 1958 trên các đàn khỉ nuôi phục vụ mục đích nghiên cứu, từ đó bệnh mang tên gọi này. Ca bệnh đầu tiên ở người được ghi nhận vào năm 1970 tại Cộng hòa Dân chủ Congo.

Trong lịch sử dịch tễ, virus đậu mùa khỉ được phân thành hai nhóm di truyền chính có nguồn gốc địa lý khác nhau. Nhóm thứ nhất xuất phát từ lưu vực sông Congo ở Trung Phi, thường gây ra bệnh cảnh nặng nề hơn với tỷ lệ biến chứng và tử vong cao hơn. Nhóm thứ hai có nguồn gốc từ khu vực Tây Phi, thường gây ra bệnh cảnh nhẹ hơn và khả năng tự giới hạn tốt hơn. Đợt bùng phát toàn cầu ghi nhận từ năm 2022 chủ yếu do nhánh virus có nguồn gốc Tây Phi gây ra, khiến phạm vi lây nhiễm mở rộng sang nhiều quốc gia ngoài vùng lưu hành truyền thống.

Mặc dù mang tên đậu mùa khỉ, ổ chứa tự nhiên chính của virus trong môi trường hoang dã thực chất là các loài động vật gặm nhấm nhỏ như sóc, chuột túi Gambian và chuột sóc châu Phi. Đậu mùa khỉ được xếp vào nhóm bệnh tự giới hạn, có nghĩa là phần lớn người mắc bệnh khỏe mạnh sẽ tự đào thải virus và khỏi bệnh hoàn toàn sau khoảng hai đến bốn tuần. Tuy vậy, mức độ nghiêm trọng của bệnh còn phụ thuộc vào nhánh virus nhiễm phải, cơ địa, độ tuổi và tình trạng miễn dịch của từng cá thể, đòi hỏi sự giám sát y tế chặt chẽ trong suốt quá trình phát triển của bệnh.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân trực tiếp gây bệnh là do sự xâm nhập và nhân lên của virus đậu mùa khỉ trong cơ thể người. Virus này thuộc chi Orthopoxvirus, họ Poxviridae, mang vật chất di truyền là chuỗi xoắn kép DNA kích thước lớn với lớp vỏ bọc bền vững ngoài môi trường tự nhiên. Quá trình lây truyền virus từ nguồn chứa sang người diễn ra qua hai con đường cơ bản gồm lây truyền từ động vật sang người và lây truyền giữa người với người.

Đường lây truyền từ động vật sang người xảy ra khi con người tiếp xúc trực tiếp với các loài động vật hoang dã mang mầm bệnh, đặc biệt là các loài gặm nhấm hoặc linh trưởng. Virus có thể xâm nhập qua các vết thương hở trên da do bị động vật cắn, cào xước, hoặc qua niêm mạc mắt, mũi, miệng khi chạm vào máu, dịch tiết sinh học, mụn mủ từ vết thương hoặc thông qua việc tiêu thụ thịt thú rừng chưa được nấu chín kỹ.

Đường lây truyền từ người sang người xảy ra khi có sự tiếp xúc gần gũi, trực tiếp và kéo dài. Hình thức lây nhiễm bao gồm tiếp xúc da kề da trực tiếp với các nốt phát ban, vết loét, dịch tiết mụn mủ hoặc vảy tiết của người bệnh khi ôm, hôn, cọ xát cơ thể hoặc quan hệ tình dục. Virus cũng có thể lây qua giọt bắn đường hô hấp kích thước lớn khi giao tiếp mặt đối mặt trong thời gian dài, hoặc qua việc dùng chung đồ dùng cá nhân như quần áo, khăn tắm, chăn màn nhiễm virus. Hiện tại, dữ liệu khoa học chưa đủ bằng chứng khẳng định virus có lây truyền trực tiếp qua dịch âm đạo hay tinh dịch hay không, nhưng sự tiếp xúc da kề da mật thiết trong quan hệ tình dục là điều kiện làm tăng nguy cơ lây nhiễm.

Các yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc bệnh và diễn tiến nặng bao gồm:

Người sống chung nhà hoặc người trực tiếp chăm sóc bệnh nhân mà không áp dụng đầy đủ các biện pháp bảo hộ y tế cá nhân.

Người có nhiều bạn tình, quan hệ tình dục không an toàn hoặc có tiếp xúc thân mật với người mang mầm bệnh.

Nhân viên y tế, nhân viên phòng xét nghiệm làm việc trực tiếp với bệnh nhân hoặc mẫu bệnh phẩm chứa virus đậu mùa khỉ.

Người sinh sống tại hoặc có lịch sử di chuyển đến các quốc gia, khu vực đang có ổ dịch đậu mùa khỉ lưu hành.

Trẻ nhỏ, phụ nữ đang mang thai và những người có hệ thống miễn dịch suy giảm có nguy cơ cao gặp phải các biến chứng nặng khi nhiễm virus.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Thời gian ủ bệnh của đậu mùa khỉ thường dao động từ vài ngày đến khoảng hai đến ba tuần sau khi phơi nhiễm với nguồn lây, phổ biến nhất là từ sáu đến mười ba ngày. Diễn tiến lâm sàng điển hình của bệnh thường trải qua hai giai đoạn chính gồm giai đoạn khởi phát toàn thân và giai đoạn phát ban ngoài da.

Giai đoạn khởi phát thường kéo dài từ một đến năm ngày với các biểu hiện giống hội chứng cúm. Người bệnh thường bị sốt cao kèm theo ớn lạnh, đau đầu dữ dội, đau nhức cơ bắp, đau lưng và kiệt sức nghiêm trọng. Điểm đặc trưng lâm sàng quan trọng nhất trong giai đoạn này là tình trạng sưng to và đau của các hạch bạch huyết ở vùng cổ, nách hoặc bẹn, giúp phân biệt đậu mùa khỉ với bệnh thủy đậu hoặc đậu mùa kinh điển.

Giai đoạn phát ban da thường xuất hiện từ một đến ba ngày sau khi bắt đầu sốt. Các tổn thương da tiến triển tuần tự và đồng thì qua nhiều giai đoạn cụ thể. Ban đầu là các dát đỏ phẳng, sau đó gồ lên thành sẩn cứng, chuyển tiếp thành mụn nước trong rồi hóa thành mụn mủ có rốn lõm ở giữa. Cuối cùng, mụn mủ vỡ ra, đóng vảy tiết khô và tự bong tróc sau hai đến bốn tuần. Vị trí tổn thương thường tập trung ở mặt, lòng bàn tay, lòng bàn chân, niêm mạc miệng, mắt và các vùng sinh dục, hậu môn.

Trong các đợt dịch gần đây, nhiều trường hợp ghi nhận biểu hiện không điển hình với rất ít nốt phát ban đơn độc ở vùng sinh dục hoặc quanh hậu môn, không kèm theo sốt cao hay sưng hạch bạch huyết rõ rệt. Những biểu hiện này rất dễ gây nhầm lẫn với các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác như mụn rộp sinh dục, giang mai hoặc viêm da tiếp xúc, khiến người bệnh chủ quan và vô tình làm lây lan mầm bệnh.

Ngoài các triệu chứng thông thường, người bệnh cần đặc biệt lưu ý đến các dấu hiệu cảnh báo chuyển nặng như khó thở, đau tức ngực dữ dội, cứng cổ, rối loạn vận động, lú lẫn, mất ý thức hoặc co giật. Khi xuất hiện các dấu hiệu này, người bệnh cần được trợ giúp y tế khẩn cấp.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán bệnh đậu mùa khỉ phải do bác sĩ chuyên môn thực hiện, kết hợp chặt chẽ giữa khai thác tiền sử dịch tễ, thăm khám lâm sàng toàn diện và các xét nghiệm vi sinh khẳng định.

Khi thăm khám lâm sàng, bác sĩ sẽ khai thác chi tiết về tiền sử di chuyển đến vùng có dịch, lịch sử tiếp xúc với động vật hoang dã hoặc người nghi nhiễm, cũng như các hành vi tiếp xúc da kề da gần đây. Trên lâm sàng, bác sĩ kiểm tra kỹ lưỡng hình thái tổn thương da, vị trí phân bố nốt ban trên cơ thể, giai đoạn tiến triển của phát ban và đánh giá mức độ sưng đau của hệ thống hạch bạch huyết vùng cổ, nách, bẹn để tìm kiếm các dấu hiệu gợi ý đặc trưng.

Để khẳng định sự hiện diện của virus, xét nghiệm phản ứng chuỗi polymerase (PCR) là phương pháp chẩn đoán tiêu chuẩn vàng. Bác sĩ sẽ thu thập mẫu bệnh phẩm trực tiếp từ dịch nốt phỏng, mụn mủ, lớp vảy tiết khô trên tổn thương da hoặc mẫu máu khi cần thiết. Xét nghiệm PCR giúp xác định chính xác vật chất di truyền DNA của virus đậu mùa khỉ với độ nhạy và độ đặc hiệu cao.

Bên cạnh đó, các thăm dò cận lâm sàng còn nhằm mục đích chẩn đoán phân biệt với các bệnh lý có biểu hiện phát ban tương tự như thủy đậu, sởi, mụn rộp sinh dục do Herpes simplex, giang mai giai đoạn hai, viêm kết mạc cấp hoặc nhiễm trùng da do vi khuẩn.

Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý chẩn đoán tại nhà chỉ qua việc quan sát ngoài da hoặc so sánh với hình ảnh trên internet. Các tổn thương da của đậu mùa khỉ ở giai đoạn đầu rất dễ nhầm lẫn với nhiều bệnh da liễu khác. Việc tự chẩn đoán hoặc tự ý bôi thuốc có thể làm thay đổi hình thái tổn thương, gây sai lệch kết quả xét nghiệm và làm mất đi cơ hội can thiệp y tế đúng thời điểm.

Tác động sức khỏe và các biến chứng nguy hiểm của bệnh đậu mùa khỉ

Mặc dù phần lớn trường hợp mắc đậu mùa khỉ có thể tự hồi phục, bệnh vẫn tiềm ẩn những ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe nếu xuất hiện biến chứng nguy hiểm. Ở các trường hợp nặng, virus có thể tấn công vào hệ thống hô hấp gây viêm phổi, suy hô hấp cấp, khó thở và đau tức ngực dữ dội.

Hệ thần kinh trung ương cũng có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng với các biến chứng đe dọa tính mạng như viêm não, viêm màng não, cứng cổ, rối loạn chức năng vận động, co giật, suy giảm tri giác và mất ý thức.

Tổn thương da lan rộng nếu bị bội nhiễm vi khuẩn thứ phát có thể dẫn đến viêm mô tế bào, áp xe da, nhiễm trùng huyết hoặc để lại các vết sẹo rỗ sâu vĩnh viễn. Ngoài ra, tổn thương mi mắt và viêm giác mạc có thể dẫn đến suy giảm thị lực hoặc mù lòa. Nguy cơ biến chứng và tử vong tăng cao rõ rệt ở trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và những người có hệ miễn dịch suy giảm nghiêm trọng.

Chẩn đoán phân biệt với các bệnh lý truyền nhiễm và phát ban liên quan

Trong thực hành lâm sàng, việc chẩn đoán phân biệt bệnh đậu mùa khỉ với các bệnh lý truyền nhiễm và da liễu khác có ý nghĩa sống còn giúp định hướng điều trị đúng và khoanh vùng dịch tễ kịp thời.

Phân biệt với bệnh thủy đậu: Thủy đậu do virus Varicella zoster gây ra, thường có các nốt phát ban xuất hiện nhiều đợt nối tiếp nhau trên cùng một vùng da nên cùng lúc có cả dát đỏ, mụn nước và vảy tiết. Ngược lại, tổn thương của đậu mùa khỉ phát triển đồng thì qua từng giai đoạn và đặc biệt có kèm theo tình trạng sưng to hạch bạch huyết, dấu hiệu rất hiếm gặp ở thủy đậu.

Phân biệt với bệnh đậu mùa kinh điển: Đậu mùa kinh điển có tỷ lệ lây lan và tỷ lệ tử vong cao hơn nhiều so với đậu mùa khỉ. Điểm phân biệt lâm sàng quan trọng nhất là bệnh đậu mùa kinh điển không gây sưng to hạch bạch huyết trong giai đoạn khởi phát.

Phân biệt với các bệnh lây truyền qua đường tình dục và da liễu khác: Các tổn thương vết loét đơn độc do đậu mùa khỉ ở vùng sinh dục hoặc quanh hậu môn rất dễ nhầm với herpes sinh dục, săng giang mai giai đoạn đầu hoặc viêm da tiếp xúc. Bác sĩ cần chỉ định xét nghiệm PCR để xác định chính xác tác nhân gây bệnh, tránh điều trị sai hướng.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu xử trí bệnh đậu mùa khỉ tập trung vào việc giảm nhẹ triệu chứng, kiểm soát đau đớn, ngăn ngừa biến chứng nhiễm trùng thứ phát và hạn chế tối đa nguy cơ lây truyền mầm bệnh ra cộng đồng. Bệnh phần lớn có thể tự hồi phục, tuy nhiên việc theo dõi y khoa liên tục đóng vai trò quyết định giúp phát hiện sớm các dấu hiệu chuyển nặng để có biện pháp can thiệp kịp thời.

Vai trò của nhân viên y tế là trung tâm trong toàn bộ quá trình quản lý bệnh. Bác sĩ trực tiếp thăm khám, đánh giá mức độ nghiêm trọng, xác định nguy cơ diễn tiến nặng dựa trên cơ địa của từng bệnh nhân và chỉ định hình thức theo dõi phù hợp tại cơ sở y tế hoặc cách ly chăm sóc tại nhà. Nhân viên y tế cũng hướng dẫn bệnh nhân và gia đình kỹ thuật chăm sóc vết thương, theo dõi dấu hiệu sinh tồn và thiết lập quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn nghiêm ngặt.

Các nhóm biện pháp xử trí và chăm sóc được cá thể hóa bao gồm:

Nhóm chăm sóc hỗ trợ và dinh dưỡng: Người bệnh cần được nghỉ ngơi đầy đủ trong không gian thoáng khí, yên tĩnh. Việc bổ sung đủ nước và điện giải rất quan trọng, đặc biệt trong giai đoạn sốt cao. Chế độ ăn uống cần giàu dinh dưỡng, mềm, dễ nuốt nếu có tổn thương loét trong khoang miệng nhằm duy trì thể trạng và tăng cường sức đề kháng.

Nhóm giảm nhẹ triệu chứng: Bác sĩ có thể chỉ định các giải pháp hạ sốt, giảm đau cơ, giảm đau đầu và làm dịu cảm giác ngứa ngáy hoặc đau rát tại các nốt phát ban. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc giảm đau hoặc kháng viêm mà không có hướng dẫn từ bác sĩ chuyên khoa.

Nhóm chăm sóc da và ngăn ngừa bội nhiễm: Vết phát ban cần được giữ sạch và khô ráo. Có thể vệ sinh nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý hoặc dung dịch sát khuẩn chuyên dụng theo hướng dẫn y tế. Tránh tối đa việc cào gãi, chà xát hoặc tự ý chích nặn mụn nước, mụn mủ để không làm tổn thương lan rộng và ngăn ngừa bội nhiễm vi khuẩn.

Nhóm cách ly và an toàn y tế: Người bệnh cần được cách ly trong phòng riêng cho đến khi toàn bộ vảy tiết bong hoàn toàn và lớp da non mới hình thành. Rác thải sinh hoạt, băng gạc và đồ dùng cá nhân cần được khử khuẩn và thu gom xử lý đúng quy trình truyền nhiễm.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Biện pháp phòng ngừa bệnh đậu mùa khỉ được xây dựng dựa trên việc cắt đứt các con đường lây truyền và kiểm soát trực tiếp các yếu tố nguy cơ:

Đối với nguy cơ lây truyền từ động vật sang người: Biện pháp mấu chốt là tránh tiếp xúc trực tiếp hoặc không an toàn với các loài động vật hoang dã, đặc biệt là loài gặm nhấm và linh trưởng tại các khu vực lưu hành dịch. Người dân tuyệt đối không chạm vào động vật chết, động vật có biểu hiện ốm bệnh, không săn bắt hay tiêu thụ thịt thú rừng chưa được chế biến và nấu chín kỹ.

Đối với nguy cơ lây truyền qua tiếp xúc da kề da giữa người với người: Cần tránh tiếp xúc cơ thể gần gũi, bao gồm việc ôm, hôn hoặc quan hệ tình dục với người đang có biểu hiện sốt, phát ban hoặc nghi ngờ mắc bệnh. Khi phải chăm sóc người bệnh, người chăm sóc bắt buộc phải sử dụng trang thiết bị phòng hộ cá nhân phù hợp như khẩu trang y tế và găng tay, sau đó rửa tay kỹ với xà phòng.

Đối với nguy cơ lây qua giọt bắn đường hô hấp và vật dụng nhiễm bẩn: Cần thực hiện tốt vệ sinh hô hấp, đeo khẩu trang khi tiếp xúc ở cự ly gần. Không dùng chung vật dụng cá nhân như khăn mặt, quần áo, ga trải giường, đồ dùng ăn uống với người bệnh. Thường xuyên khử khuẩn các bề mặt tiếp xúc thường xuyên bằng dung dịch sát khuẩn.

Đối với nhóm đối tượng có nguy cơ cao: Việc chủ động tìm hiểu và tham khảo ý kiến bác sĩ về tiêm chủng vắc xin phòng bệnh đậu mùa hoặc vắc xin chuyên biệt là cần thiết. Nhân viên y tế, người có nhiều bạn tình hoặc người chuẩn bị đến vùng dịch nên được tư vấn y tế đầy đủ để đánh giá nguy cơ và cân nhắc chỉ định tiêm phòng.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Việc nhận biết đúng thời điểm cần can thiệp y tế giúp ngăn ngừa biến chứng và bảo vệ những người xung quanh khỏi nguy cơ lây nhiễm.

Người dân cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám sớm khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ ban đầu:

Xuất hiện sốt kèm theo tình trạng sưng đau ở các hạch bạch huyết vùng cổ, nách hoặc bẹn.

Xuất hiện các nốt ban đỏ, sẩn cứng, mụn nước hoặc mụn mủ bất thường trên da, đặc biệt là ở mặt, lòng bàn tay, lòng bàn chân hoặc vùng sinh dục, hậu môn.

Có tiền sử tiếp xúc gần với người nghi nhiễm hoặc trở về từ khu vực đang ghi nhận các ổ dịch đậu mùa khỉ trong vòng 21 ngày.

Cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế cấp cứu ngay lập tức nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm sau:

Khó thở, thở dốc, đau tức ngực dữ dội hoặc cảm giác co thắt vùng ngực.

Tình trạng cứng cổ, đau đầu dữ dội kéo dài không thuyên giảm.

Biểu hiện lú lẫn, rối loạn ý thức, ngủ li bì, mất định hướng không gian hoặc thời gian.

Co giật, yếu liệt cơ hoặc rối loạn khả năng vận động.

Nốt ban lan rộng nhanh chóng, chảy dịch mủ nhiều hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng da nghiêm trọng lan tỏa.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất giáo dục y tế và tham khảo kiến thức cộng đồng, hoàn toàn không thay thế cho việc chẩn đoán chuyên môn hoặc chỉ định điều trị từ bác sĩ. Mỗi cá nhân có thể trạng, diễn tiến bệnh và yếu tố nguy cơ khác nhau, do đó kế hoạch chăm sóc cần được cá thể hóa dưới sự giám sát y tế.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc kháng virus hoặc thuốc bôi ngoài da khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Không tự ý bóp nặn, chọc vỡ các nốt mụn nước, mụn mủ hay cào gãi lớp vảy tiết, vì hành động này có thể gây nhiễm trùng máu, tổn thương sâu để lại sẹo vĩnh viễn và làm phát tán virus ra môi trường.

Khi xuất hiện triệu chứng nghi ngờ, người bệnh cần chủ động cách ly và liên hệ trước với cơ sở y tế để được hướng dẫn quy trình thăm khám an toàn, tránh làm lây nhiễm cho người thân và cộng đồng.

Kết luận

Bệnh đậu mùa khỉ là bệnh lý truyền nhiễm cấp tính có thể gây ra nhiều ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe và tiềm ẩn nguy cơ biến chứng nghiêm trọng nếu không được phát hiện, theo dõi và quản lý đúng cách. Mặc dù đa số các trường hợp có thể tự hồi phục, sự chủ động nhận biết sớm các dấu hiệu lâm sàng, đặc biệt là tình trạng sốt, nổi hạch và tổn thương phát ban đặc trưng, giữ vai trò then chốt trong việc kiểm soát bệnh tật.

Việc tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp phòng ngừa, thực hiện vệ sinh cá nhân, cách ly đúng quy định y tế và tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn kịp thời là chìa khóa bảo vệ sức khỏe cho bản thân, gia đình và toàn xã hội. Khi xuất hiện bất kỳ triệu chứng nghi ngờ nào, người dân cần chủ động liên hệ ngay với các cơ sở y tế uy tín để được thăm khám, chẩn đoán chính xác và tư vấn chăm sóc an toàn.