Bệnh dại lây qua đường nào và có lây qua vật trung gian không?

Bệnh dại lây qua đường nào là gì?

Bệnh dại là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất từng được ghi nhận, có tỷ lệ tử vong gần như tuyệt đối một khi các triệu chứng lâm sàng đã xuất hiện. Tác nhân gây bệnh là virus dại, lưu hành chủ yếu ở các loài động vật có vú máu nóng, trong đó chó và mèo là nguồn truyền bệnh chủ yếu sang người tại nhiều quốc gia, bao gồm Việt Nam.

Virus dại không tồn tại tự do trong không khí mà cần vật chủ để nhân lên. Sau khi xâm nhập vào cơ thể qua các tổn thương da hoặc niêm mạc, virus di chuyển theo các dây thần kinh ngoại biên tiến về tủy sống và não bộ. Quá trình ủ bệnh có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng tùy thuộc vào vị trí và mức độ nghiêm trọng của vết cắn. Do chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu khi đã phát bệnh, việc hiểu rõ cơ chế lây truyền và can thiệp y tế sớm bằng vắc xin phòng dại cùng huyết thanh kháng dại là biện pháp bảo vệ sự sống duy nhất.

Đường lây truyền chính của virus dại từ động vật sang người

Con đường xâm nhập kinh điển và phổ biến nhất của virus dại là qua các tổn thương cơ học do động vật mắc bệnh gây ra. Khi chó, mèo hoặc các động vật hoang dã cắn hoặc cào rách da người, virus dại có trong nước bọt của chúng sẽ truyền trực tiếp vào mô dưới da và cơ vân. Nước bọt là nơi tập trung lượng virus dại rất lớn trong giai đoạn động vật phát bệnh hoặc trước khi phát bệnh vài ngày.

Ngoài vết cắn sâu, virus dại cũng có thể xâm nhập khi động vật liếm vào vết thương hở, vết xước cũ chưa lành hoàn toàn hoặc tiếp xúc trực tiếp với các lớp niêm mạc mỏng như niêm mạc mắt, mũi và miệng. Những tổn thương ở vùng giàu dây thần kinh như đầu, mặt, cổ hoặc các đầu ngón tay thường có nguy cơ cao hơn và thời gian ủ bệnh ngắn hơn do virus dễ dàng tiếp cận hệ thần kinh trung ương. Mọi trường hợp da bị tổn thương có tiếp xúc với nước bọt động vật đều phải được xem là một tình huống phơi nhiễm cần đánh giá y tế.

Khả năng lây nhiễm virus dại qua vật trung gian và môi trường

Rất nhiều người lo lắng về việc virus dại có thể lây gián tiếp khi chạm vào lông chó mèo, bát đựng thức ăn, đồ chơi hoặc các bề mặt mà động vật nhiễm bệnh từng tiếp xúc. Về mặt y học, khả năng lây truyền qua vật trung gian là vô cùng thấp và gần như không ghi nhận trong thực tế đời sống. Virus dại có cấu trúc vỏ bọc lipid rất nhạy cảm với các yếu tố ngoại cảnh.

Ngay khi nước bọt của động vật khô đi trong môi trường tự nhiên, virus dại sẽ mất khả năng lây nhiễm gần như lập tức. Chúng nhanh chóng bị tiêu diệt bởi ánh nắng mặt trời, tia cực tím, nhiệt độ cao cũng như các dung dịch xà phòng và chất khử trùng thông thường. Do đó, việc vô tình chạm vào lông động vật khô ráo, bề mặt đồ vật hay nền nhà không được xem là hành vi phơi nhiễm nguy hiểm, trừ khi bề mặt đó còn ướt đẫm nước bọt tươi và tiếp xúc trực tiếp ngay lập tức vào vết thương hở sâu trên cơ thể người.

Khả năng lây truyền bệnh dại từ người sang người

Về mặt lý thuyết, người mắc bệnh dại có virus trong nước bọt và các mô thần kinh, nên nếu một người bị người bệnh dại cắn hoặc để nước bọt của họ dính vào niêm mạc thì vẫn tồn tại nguy cơ lây nhiễm. Tuy nhiên, các báo cáo y khoa trên toàn thế giới cho thấy con đường lây truyền trực tiếp từ người sang người qua vết cắn trong cộng đồng là vô cùng hiếm hoi.

Trường hợp lây truyền từ người sang người được y văn ghi nhận chủ yếu xảy ra trong môi trường y tế đặc biệt, thông qua việc ghép tạng hoặc ghép mô từ người hiến tặng đã tử vong do bệnh dại nhưng chưa được chẩn đoán chính xác trước đó, chẳng hạn như ghép giác mạc hoặc ghép nội tạng. Các hoạt động tiếp xúc thông thường hàng ngày như ôm, bắt tay, nói chuyện hoặc chăm sóc bệnh nhân dại mà không tiếp xúc trực tiếp với nước bọt hay dịch tiết vào vết thương hở thì không làm lây lan virus dại. Nhân viên y tế chăm sóc người bệnh luôn được khuyến cáo tuân thủ phòng hộ tiêu chuẩn để đảm bảo an toàn tối đa.

Hướng xử trí đúng khi tiếp xúc với động vật nghi ngờ mắc bệnh dại

Khi xảy ra sự cố bị động vật cắn, cào hoặc liếm vào vết xước, việc xử trí sơ cứu ban đầu đóng vai trò then chốt giúp rửa trôi phần lớn lượng virus tại vị trí xâm nhập. Ngay lập tức, vết thương cần được xối rửa liên tục dưới vòi nước chảy cùng với xà phòng trong thời gian ít nhất mười lăm phút. Nếu không có sẵn xà phòng, có thể dùng nước sạch thông thường, sau đó sát trùng lại bằng cồn y tế hoặc dung dịch sát khuẩn chứa povidone iodine.

Trong quá trình sơ cứu, tuyệt đối không chà xát mạnh làm dập nát mô, không bóp nặn máu, không đắp lá thuốc dân gian và không khâu kín miệng vết thương ngay lập tức. Sau bước rửa sạch, người bị thương cần đến ngay cơ sở y tế hoặc trung tâm tiêm chủng gần nhất để được bác sĩ đánh giá mức độ phơi nhiễm. Tùy thuộc vào vị trí tổn thương, tình trạng của con vật và lịch sử tiêm phòng, bác sĩ sẽ chỉ định phác đồ tiêm vắc xin phòng dại kết hợp huyết thanh kháng dại kịp thời nhằm ngăn chặn virus xâm nhập hệ thần kinh.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa đại chúng, không thể thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định điều trị của nhân viên y tế. Tuyệt đối không tự ý theo dõi tại nhà, không dùng các bài thuốc dân gian, thuốc lá hay nhờ thầy lang thử dại khi bị động vật cào cắn. Bệnh dại không thể chữa khỏi khi triệu chứng phát tác, do đó mọi quyết định can thiệp cần dựa trên đánh giá trực tiếp của bác sĩ tại các cơ sở tiêm chủng y tế chuyên khoa.

Tóm tắt

Bệnh dại lây truyền chủ yếu qua vết cắn, cào và tiếp xúc trực tiếp với nước bọt động vật, trong khi nguy cơ lây qua vật trung gian là vô cùng thấp. Việc chủ động tiêm phòng cho vật nuôi, sơ cứu vết thương đúng cách và tiêm vắc xin phòng dại kịp thời ngay sau phơi nhiễm là giải pháp an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe và tính mạng trước căn bệnh nguy hiểm này.