Bàn chân bẹt là gì và các nguyên nhân gây sụp vòm bàn chân

Bàn chân bẹt là gì?

Bàn chân bẹt là dạng biến dạng cấu trúc bàn chân khi vòm dọc bên trong bị hạ thấp hoặc biến mất hoàn toàn, khiến gần như toàn bộ lòng bàn chân áp sát mặt sàn khi chịu tải trọng cơ thể. Trong giải phẫu học, vòm bàn chân được nâng đỡ và giữ vững bởi mạng lưới phức tạp gồm các xương cổ chân, xương bàn chân kết hợp chặt chẽ với hệ thống dây chằng và gân cơ chày sau.

Ở trẻ nhỏ dưới ba tuổi, lòng bàn chân thường phẳng tự nhiên do lớp đệm mỡ dày và hệ thống dây chằng chưa hoàn thiện độ căng. Vòm chân thường dần hình thành rõ nét khi trẻ lớn lên, thông thường từ khoảng sáu đến chín tuổi. Tuy nhiên, nếu sau giai đoạn phát triển này cấu trúc vòm vẫn không xuất hiện, hoặc ở người trưởng thành vòm chân vốn bình thường bỗng dưng sụp xuống, đó được xem là biểu hiện của bàn chân bẹt. Tình trạng này có thể chia thành hai dạng chính gồm bàn chân bẹt mềm dẻo, nơi vòm xuất hiện trở lại khi nhấc chân lên không chịu lực, và bàn chân bẹt cứng, nơi lòng bàn chân phẳng cố định ở mọi tư thế.

Cấu tạo và vai trò sinh cơ học của vòm bàn chân

Hệ thống vòm bàn chân gồm có vòm dọc trong, vòm dọc ngoài và vòm ngang, được định hình bởi các xương nhỏ kết nối linh hoạt cùng gân cơ. Trong đó, vòm dọc trong chịu trách nhiệm chính trong việc nâng đỡ cơ thể và hấp thu lực phản hồi từ mặt đất mỗi khi bước đi. Gân cơ chày sau đóng vai trò chủ chốt như một dây neo vững chắc, kéo căng và giữ độ cong lý tưởng cho vòm lòng bàn chân.

Khi một người vận động, vòm chân uốn cong linh hoạt để hấp thụ chấn động cơ học, bảo vệ các khớp phía trên như khớp cổ chân, khớp gối và cột sống khỏi các va đập đột ngột. Đồng thời, cấu trúc vòm hỗ trợ tạo lực đẩy mạnh mẽ về phía trước khi bước đi hoặc chạy nhảy. Khi vòm chân bị sụp hoặc không hình thành, lực tác động từ mặt đất sẽ truyền thẳng lên hệ trục chi dưới, khiến cơ thể phải tiêu tốn nhiều năng lượng hơn để duy trì thăng bằng và dễ dẫn đến tình trạng mỏi cơ hoặc căng thẳng dây chằng.

Nguyên nhân bẩm sinh và yếu tố phát triển từ thời thơ ấu

Yếu tố di truyền đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển hình thái của bàn chân. Nếu trong gia đình có cha mẹ hoặc người thân có bàn chân bẹt, trẻ nhỏ sinh ra sẽ có nguy cơ cao thừa hưởng cấu trúc dây chằng lỏng lẻo bẩm sinh, khiến vòm chân khó tự định hình khi lớn lên. Tình trạng dính khớp cổ chân bẩm sinh, tức là các xương bàn chân dính liền nhau bất thường trong thời kỳ phôi thai, cũng là nguyên nhân gây ra dạng bàn chân bẹt cứng ngay từ nhỏ.

Bên cạnh yếu tố gen, quá trình phát triển vận động trong những năm đầu đời cũng ảnh hưởng đến sự hình thành vòm. Những trẻ ít vận động trên các bề mặt tự nhiên gồ ghề, thường xuyên đi giày dép có đế quá cứng hoặc quá chật khi cơ bàn chân chưa hoàn thiện có thể làm suy yếu các nhóm cơ nội tại của gan chân. Việc thiếu kích thích vận động phù hợp khiến hệ thống gân và dây chằng không đạt được độ căng đàn hồi cần thiết, dẫn đến việc vòm chân không thể nâng cao hoàn chỉnh sau lứa tuổi thiếu nhi.

Nguyên nhân mắc phải và yếu tố nguy cơ ở người trưởng thành

Ở người trưởng thành từng có vòm chân bình thường, tình trạng bàn chân bẹt thứ phát có thể phát triển do sự suy yếu của gân cơ chày sau. Tình trạng viêm thoái hóa hoặc rách vi thể gân cơ chày sau theo thời gian làm mất đi lực kéo nâng đỡ, khiến vòm chân dần sụp xuống. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất gây ra bàn chân bẹt mắc phải ở người lớn tuổi hoặc những người thường xuyên phải đứng lâu trên bề mặt cứng.

Ngoài ra, thừa cân béo phì tạo thêm áp lực tải trọng liên tục lên lòng bàn chân, đẩy nhanh quá trình kéo giãn quá mức của hệ thống dây chằng gan chân. Chấn thương vùng cổ chân, gãy xương bàn chân không được phục hồi đúng giải phẫu, hoặc các bệnh lý mạn tính như viêm khớp dạng thấp, thoái hóa khớp và đái tháo đường cũng làm thay đổi cấu trúc nâng đỡ mô mềm. Phụ nữ trong giai đoạn mang thai do thay đổi nội tiết tố làm giãn dây chằng kết hợp cùng việc tăng cân nhanh cũng có thể trải qua tình trạng sụp vòm chân tạm thời hoặc kéo dài.

Tác động của bàn chân bẹt đến hệ vận động và cơ xương khớp

Mặc dù nhiều người có bàn chân bẹt không cảm thấy đau đớn trong giai đoạn đầu, sự mất cân bằng cấu trúc kéo dài có thể gây ra những hệ lụy sinh cơ học đáng kể. Khi vòm chân sụp, bàn chân có xu hướng cuộn vào trong quá mức khi bước đi, hiện tượng này được gọi là sấp bàn chân quá độ. Sự xoay lệch này kéo theo xương cẳng chân và khớp gối xoay vào trong, làm thay đổi trục chịu lực tự nhiên của toàn bộ chi dưới.

Hậu quả thường gặp là tình trạng căng mỏi vùng bắp chân, viêm cân gan chân gây đau nhói gót chân mỗi sáng, đau gân gót Achilles và gia tăng áp lực lên mặt trong khớp gối. Về lâu dài, trục cơ thể bị lệch có thể dẫn đến đau khớp háng, đau vùng thắt lưng và làm tăng tốc độ thoái hóa khớp sớm. Người gặp phải tình trạng này cũng thường nhanh mỏi chân hơn khi đi bộ quãng đường dài hoặc tham gia các hoạt động thể thao đòi hỏi sức bền.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục thường thức, không thay thế cho việc thăm khám và chẩn đoán y khoa chuyên sâu. Người đọc không nên tự ý mua các loại lót giày chỉnh hình hoặc thiết bị nẹp bán trôi nổi mà chưa có sự đánh giá cơ học bàn chân từ chuyên gia y tế. Khi xuất hiện triệu chứng đau nhức bàn chân, sưng khớp cổ chân, cứng khớp hoặc biến dạng bàn chân tiến triển nhanh, cần đến cơ sở y tế có chuyên khoa chấn thương chỉnh hình hoặc phục hồi chức năng để được kiểm tra và tư vấn phác đồ can thiệp phù hợp.

Tóm tắt

Bàn chân bẹt là tình trạng thay đổi cấu trúc phổ biến có thể do bẩm sinh hoặc hình thành thứ phát từ tổn thương gân cơ và quá tải trọng lực. Việc nhận diện đúng nguyên nhân và giữ thói quen vận động hợp lý đóng vai trò thiết thực trong việc bảo vệ trục xương khớp chi dưới. Hãy lắng nghe đôi chân và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có giải pháp chăm sóc phù hợp và an toàn nhất.