Ba yếu tố gây nên chứng thiếu oxy thầm lặng ở người mắc Covid-19
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Thiếu oxy thầm lặng ở bệnh nhân Covid-19 là tình trạng nồng độ oxy trong máu sụt giảm xuống mức báo động nhưng người bệnh vẫn cảm thấy tỉnh táo, không có cảm giác khó thở hay hụt hơi rõ rệt. Hiện tượng này từng khiến nhiều người chủ quan và chỉ nhập viện khi tổn thương phổi đã tiến triển sang giai đoạn suy hô hấp nặng.
Việc không cảm nhận được sự thiếu hụt oxy xuất phát từ những biến đổi sinh lý bệnh đặc thù do virus SARS-CoV-2 gây ra tại hệ thống hô hấp, tuần hoàn và thần kinh. Hiểu rõ ba yếu tố cơ bản dẫn đến hiện tượng này giúp người bệnh và gia đình chủ động theo dõi sức khỏe, phát hiện sớm các dấu hiệu nguy hiểm và can thiệp y tế đúng lúc.
Thiếu oxy thầm lặng ở bệnh nhân Covid-19 là gì?
Thiếu oxy thầm lặng, còn được gọi trong y khoa là tình trạng giảm oxy máu không triệu chứng khó thở, là một hiện tượng lâm sàng đặc biệt thường được ghi nhận trong đợt nhiễm Covid-19. Thông thường, khi độ bão hòa oxy trong máu giảm thấp, cơ thể sẽ lập tức phản ứng bằng các nhịp thở gấp, cảm giác tức ngực và thở dốc nhằm tăng cường thông khí. Tuy nhiên, ở nhiều người bệnh nhiễm virus SARS-CoV-2, chỉ số SpO2 có thể rơi xuống dưới 90 phần trăm, thậm chí thấp hơn, nhưng họ vẫn có thể sinh hoạt, nói chuyện và không nhận thấy bất kỳ sự khó chịu rõ ràng nào về hô hấp. Tình trạng này khiến việc nhận diện bệnh trở nên khó khăn, làm tăng nguy cơ tổn thương đa cơ quan nếu không được phát hiện qua các thiết bị đo nồng độ oxy chuyên dụng.
Tóm tắt các yếu tố gây thiếu oxy thầm lặng trong Covid-19
| Yếu tố sinh lý bệnh | Cơ chế tác động tại phổi | Hậu quả lâm sàng |
|---|---|---|
| Rối loạn vận mạch phổi | Mất phản xạ co mạch tại vùng phế nang tổn thương | Mất cân xứng thông khí và tưới máu, giảm SpO2 nhanh |
| Hình thành vi huyết khối | Tổn thương nội mô gây đông máu tại mao mạch phế nang | Cản trở trao đổi khí qua màng phế nang mao mạch |
| Kém nhạy cảm thần kinh hô hấp | Khí carbonic không ứ trệ, thụ thể giảm đáp ứng | Não không nhận tín hiệu nghẹt thở, người bệnh chủ quan |
Mất cân xứng thông khí tưới máu do rối loạn co mạch phổi
Ở giai đoạn đầu khi virus SARS-CoV-2 xâm nhập vào nhu mô phổi, tổn thương chưa làm đông đặc hay xơ cứng phổi ngay lập tức, độ giãn nở của phổi vẫn được duy trì ở mức tương đối tốt. Tuy nhiên, virus gây viêm và làm tê liệt cơ chế co mạch phổi do thiếu oxy, vốn là phản xạ tự nhiên của cơ thể nhằm chuyển hướng dòng máu từ phế nang tổn thương sang phế nang lành. Khi phản xạ này bị rối loạn, máu vẫn tiếp tục chảy qua những vùng phế nang không còn chức năng trao đổi khí, dẫn đến hiện tượng mất cân xứng thông khí và tưới máu nghiêm trọng. Kết quả là máu nghèo oxy nhanh chóng hòa vào tuần hoàn chung, làm độ bão hòa oxy máu tụt xuống mức nguy hiểm mà phổi chưa hề phát tín hiệu căng tức hay cản trở hô hấp.
Sự hình thành vi huyết khối trong mạng lưới mao mạch phổi
Cơ chế thứ hai góp phần thúc đẩy thiếu oxy thầm lặng là tình trạng viêm nội mô mạch máu và tăng đông máu cục bộ tại phổi. Virus SARS-CoV-2 kích hoạt phản ứng viêm toàn thân, làm tổn thương các tế bào lót bên trong mao mạch phế nang. Quá trình này dẫn tới sự lắng đọng fibrin và hình thành hàng loạt cục máu đông kích thước siêu nhỏ, thường được gọi là vi huyết khối. Các vi huyết khối này gây tắc nghẽn mạng lưới mao mạch nuôi dưỡng phế nang, ngăn chặn hồng cầu tiếp xúc với oxy khuếch tán từ không khí hít vào. Do hiện tượng tắc nghẽn vi mạch xảy ra rải rác mà không gây tắc động mạch lớn đột ngột, áp lực đường thở không tăng cao, khiến người bệnh không có cảm giác đau ngực dữ dội hay nghẹt thở rõ rệt.
Suy giảm phản xạ cảnh báo của trung tâm hô hấp và thụ thể thần kinh
Một yếu tố then chốt khác khiến người bệnh không cảm nhận được tình trạng suy giảm oxy là phản ứng của hệ thống thần kinh điều hòa hô hấp. Trung tâm hô hấp tại thân não chủ yếu bị kích thích bởi sự gia tăng nồng độ khí carbonic trong máu chứ không chỉ đơn thuần do hạ oxy. Ở bệnh nhân mắc Covid-19 trong giai đoạn đầu, tính thấm đối với khí carbonic vẫn được bảo tồn tốt hơn oxy, nên khí carbonic vẫn dễ dàng thoát ra ngoài qua nhịp thở bình thường. Nồng độ carbonic máu không tăng cao nên não không phát lệnh tăng tần số thở hay tạo cảm giác ngạt khí. Thêm vào đó, tác động của tình trạng viêm hoặc sự xâm nhập gián tiếp của virus lên các thụ thể hóa học tại xoang cảnh cũng làm giảm độ nhạy cảm trong việc nhận biết tình trạng thiếu oxy mô.
Ý nghĩa của việc đo SpO2 để phát hiện sớm thiếu oxy máu
Để ngăn ngừa rủi ro diễn tiến suy hô hấp cấp không hồi phục, việc theo dõi chủ động nồng độ oxy máu là biện pháp quan trọng hàng đầu tại nhà cũng như tại các cơ sở điều trị. Thiết bị đo SpO2 kẹp ngón tay giúp ghi nhận liên tục độ bão hòa oxy mao mạch ngoại vi, cung cấp cảnh báo khách quan trước khi cơ thể biểu hiện các dấu hiệu kiệt sức. Bên cạnh đó, người chăm sóc cần quan sát sắc môi, màu da dưới móng tay và mức độ tỉnh táo của người bệnh. Khi chỉ số SpO2 giảm dần dưới ngưỡng an toàn, người bệnh cần được hỗ trợ thở oxy y tế và đánh giá lâm sàng kịp thời bởi bác sĩ chuyên khoa hô hấp, tránh việc chỉ dựa vào cảm giác chủ quan của bản thân.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa và không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định của bác sĩ. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua máy tạo oxy, bình oxy hoặc các loại thuốc đặc trị để tự điều trị tại nhà khi chưa có hướng dẫn y tế. Khi phát hiện chỉ số SpO2 dưới mức bình thường hoặc có bất kỳ biểu hiện li bì, mất tỉnh táo, tím tái môi đầu chi, cần gọi cấp cứu hoặc đưa người bệnh đến ngay cơ sở y tế gần nhất.
Tóm tắt
Thiếu oxy thầm lặng ở người mắc Covid-19 là một tình trạng nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu được theo dõi chỉ số SpO2 đều đặn. Việc hiểu rõ các cơ chế bệnh sinh giúp người bệnh chủ động nhận diện nguy cơ suy hô hấp từ sớm, kịp thời liên hệ với nhân viên y tế để được chăm sóc và can thiệp phù hợp.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Thiếu oxy thầm lặng ở người bệnh Covid-19 là gì?
Thiếu oxy thầm lặng xảy ra khi độ bão hòa oxy máu giảm rất thấp nhưng người bệnh không thấy tức ngực hay hụt hơi. Do cơ thể tạm thời chưa kích hoạt cảm giác nghẹt thở, người bệnh dễ chủ quan và nhập viện khi phổi đã tổn thương nặng.
Làm thế nào để phát hiện thiếu oxy máu khi không cảm thấy khó thở?
Cách phát hiện chính xác và thuận tiện nhất là sử dụng máy đo SpO2 kẹp ngón tay định kỳ. Ngoài ra, cần quan sát các biểu hiện gián tiếp như mệt mỏi rũ rượi, môi nhợt nhạt, đầu ngón tay tím tái hoặc tim đập nhanh bất thường.
Tại sao oxy trong máu giảm sâu mà người bệnh vẫn cảm thấy bình thường?
Cảm giác khó thở thường do nồng độ khí carbonic tăng cao kích thích não bộ. Trong giai đoạn đầu của Covid-19, khí carbonic vẫn khuếch tán ra ngoài tương đối tốt, kết hợp với phản xạ thụ thể bị suy giảm khiến não không nhận được tín hiệu cảnh báo.
Chỉ số SpO2 bao nhiêu được xem là mức báo động cần can thiệp y tế?
Chỉ số SpO2 ở người khỏe mạnh thường từ 95 phần trăm trở lên. Khi chỉ số này xuống dưới 94 phần trăm, người bệnh cần nghỉ ngơi, đo lại đúng tư thế và lập tức liên hệ với cơ sở y tế gần nhất để được tư vấn xử trí.
Nhóm đối tượng nào có nguy cơ cao gặp tình trạng thiếu oxy thầm lặng?
Người cao tuổi, người có bệnh nền tim mạch, đái tháo đường, béo phì, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hoặc người chưa tiêm đủ vắc xin có nguy cơ cao diễn tiến thiếu oxy thầm lặng khi mắc Covid-19.
