Ai tìm ra vắc xin phòng bệnh dại và ý nghĩa lịch sử của phát minh này

Ai tìm ra vắc xin phòng bệnh dại là gì?

Bệnh dại là bệnh truyền nhiễm cấp tính ở hệ thần kinh trung ương do vi rút dại gây ra, lây truyền từ động vật có vú sang người chủ yếu qua vết cắn, vết cào hoặc tiếp xúc niêm mạc với nước bọt nhiễm mầm bệnh. Khi các triệu chứng lâm sàng đã xuất hiện, bệnh gần như luôn dẫn đến tử vong. Trong suốt nhiều thế kỷ, căn bệnh này là nỗi ám ảnh kinh hoàng đối với các cộng đồng trên khắp thế giới vì hoàn toàn không có biện pháp can thiệp hiệu quả.

Sự ra đời của vắc xin phòng bệnh dại do Louis Pasteur nghiên cứu không chỉ giải quyết được sự bất lực trước căn bệnh tử thần này mà còn đặt nền móng cho nguyên lý tiêm chủng dự phòng sau phơi nhiễm. Nhờ đó, người bị phơi nhiễm vi rút dại có cơ hội tạo ra kháng thể bảo vệ cơ thể kịp thời trước khi vi rút kịp xâm nhập sâu vào tủy sống và não bộ.

Nhà bác học Louis Pasteur và quá trình tìm ra vắc xin phòng bệnh dại

Vào đầu những năm 1880, nhà bác học Louis Pasteur đã cùng bác sĩ Émile Roux bắt đầu nghiên cứu sâu về cơ chế lây truyền của vi rút dại trên động vật thực nghiệm. Ở thời kỳ này, kính hiển vi quang học chưa thể nhìn thấy vi rút dại, nhưng Pasteur nhận thấy mầm bệnh tập trung mạnh nhất tại não và tủy sống của sinh vật nhiễm bệnh. Bằng phương pháp cấy truyền liên tiếp mầm bệnh qua thỏ và làm khô tủy sống của chúng trong môi trường vô trùng để làm giảm độc lực, ông cùng các cộng sự đã tạo ra được một chủng vi rút dại suy yếu.

Sau nhiều vòng thử nghiệm kiên trì trên loài chó, Louis Pasteur nhận thấy những cá thể được tiêm chủng bằng chuỗi tủy khô giảm độc lực này có khả năng chống lại sự tấn công của vi rút dại độc lực mạnh mà không hề phát bệnh. Đây chính là bước đột phá mang tính cách mạng, chứng minh cơ thể sinh vật hoàn toàn có thể được kích thích hệ miễn dịch để chủ động tự phòng vệ trước mầm bệnh nguy hiểm.

Ca thử nghiệm thành công đầu tiên trên người mở ra kỷ nguyên miễn dịch học

Ngày 6 tháng 7 năm 1885, cậu bé Joseph Meister chín tuổi người Pháp bị một con chó dại cắn đến mười bốn vết thương sâu trên khắp cơ thể. Với mức độ phơi nhiễm nghiêm trọng như vậy, cái chết của cậu bé gần như là điều chắc chắn theo hiểu biết y khoa thời điểm bấy giờ. Mẹ của Joseph Meister đã khẩn thiết đưa con đến phòng thí nghiệm tại Paris để cầu xin Louis Pasteur giúp đỡ. Dù khi đó vắc xin mới chỉ được thử nghiệm thành công trên động vật và Louis Pasteur không phải là bác sĩ thực hành, ông vẫn quyết định phối hợp cùng các bác sĩ tiến hành tiêm chủng cho cậu bé.

Trong suốt mười ngày tiếp theo, Joseph Meister được tiêm tổng cộng mười ba mũi vắc xin tủy thỏ với độc lực tăng dần theo từng ngày. Kỳ tích đã xuất hiện khi cậu bé hoàn toàn khỏe mạnh, không hề phát cơn dại và sống sót bình an. Sự kiện chấn động này đã chứng minh tính hiệu quả của vắc xin phòng bệnh dại trên người, mở đường cho việc thành lập Viện Pasteur và sự phát triển vượt bậc của nền y học hiện đại.

Sự cải tiến từ vắc xin tủy thỏ đến các dòng vắc xin nuôi cấy tế bào hiện đại

Vắc xin phòng bệnh dại ban đầu của Louis Pasteur sử dụng mô thần kinh động vật tuy cứu sống được nhiều người nhưng vẫn còn nhược điểm là nguy cơ gây dị ứng và phản ứng phụ bất lợi trên hệ thần kinh. Trải qua hơn một thế kỷ nghiên cứu và cải tiến công nghệ sinh học, ngành y học đã loại bỏ hoàn toàn các loại vắc xin dại nguồn gốc mô não để chuyển sang vắc xin thế hệ mới.

Hiện nay, vắc xin phòng bệnh dại sử dụng rộng rãi trên toàn cầu được sản xuất từ vi rút dại bất hoạt nuôi cấy trên tế bào tinh khiết, chẳng hạn như tế bào vero hoặc phôi tế bào người. Các thế hệ vắc xin hiện đại này đạt tiêu chuẩn chất lượng nghiêm ngặt, có độ tinh khiết rất cao, khả năng sinh kháng thể bảo vệ mạnh mẽ, đồng thời hạn chế tối đa tác dụng phụ tại chỗ cũng như toàn thân. Nhờ những bước tiến công nghệ này, việc tiêm phòng dại trở nên cực kỳ an toàn, thuận tiện và hiệu quả cho cả người lớn lẫn trẻ nhỏ.

Ý nghĩa của dự phòng sau phơi nhiễm khi bị động vật cắn hoặc cào

Vi rút dại di chuyển từ vị trí vết cắn dọc theo các dây thần kinh ngoại biên để tiến về não bộ với tốc độ tương đối chậm, tạo ra một khoảng thời gian cửa sổ quý giá để cơ thể hình thành miễn dịch. Nhờ phát minh của Louis Pasteur, nguyên lý điều trị dự phòng sau phơi nhiễm bằng vắc xin đã cứu sống vô số trường hợp bị chó, mèo hoặc động vật hoang dã cắn mỗi năm.

Khi có sự cố phơi nhiễm, việc xử trí sơ cứu đúng cách bằng cách rửa sạch vết thương dưới vòi nước chảy cùng xà phòng trong tối thiểu mười lăm phút và đến ngay cơ sở y tế có ý nghĩa sống còn. Tùy thuộc vào vị trí, mức độ tổn thương và tình trạng con vật, bác sĩ sẽ chỉ định phác đồ tiêm vắc xin phòng bệnh dại đơn thuần hoặc kết hợp thêm huyết thanh kháng dại để trung hòa vi rút tức thì. Sự can thiệp y tế đúng lúc là biện pháp duy nhất giúp ngăn ngừa tử vong vì bệnh dại khi đã phát bệnh thì không có thuốc điều trị đặc hiệu.

Lưu ý an toàn

Nội dung bài viết cung cấp thông tin lịch sử và kiến thức y khoa phổ thông, không thay thế cho việc chẩn đoán hay tư vấn y tế trực tiếp từ bác sĩ. Khi bị động vật cào, cắn hoặc tiếp xúc với dịch tiết của động vật nghi dại, người dân tuyệt đối không tự điều trị bằng thuốc nam, đắp lá hay thử độc theo các mẹo truyền miệng. Cần đến ngay trung tâm y tế dự phòng hoặc bệnh viện gần nhất để được nhân viên y tế đánh giá vết thương và tiêm chủng kịp thời.

Tóm tắt

Louis Pasteur là người đã tìm ra vắc xin phòng bệnh dại, tạo nên bước ngoặt vĩ đại giải thoát con người khỏi nỗi ám ảnh của căn bệnh tử thần. Ngày nay, với sự tiến bộ của vắc xin thế hệ mới, việc chủ động tiêm phòng sớm sau khi bị động vật cào cắn là giải pháp then chốt để bảo vệ tính mạng cho mỗi cá nhân và cả cộng đồng.