7 nguyên nhân gây loét dạ dày thường gặp và biện pháp phòng ngừa

Nguyên nhân loét dạ dày là gì?

Dạ dày là cơ quan tiêu hóa có môi trường axit rất đậm đặc nhằm phân giải thức ăn và tiêu diệt các vi sinh vật gây hại từ bên ngoài. Để không bị chính dịch vị ăn mòn, thành dạ dày được che phủ bởi một lớp hàng rào chất nhầy giàu ion bicarbonat, cùng hệ thống tuần hoàn vi mạch phong phú liên tục cung cấp oxy và dưỡng chất để tái tạo tế bào biểu mô bị hao mòn.

Tình trạng loét dạ dày xảy ra khi sự cân bằng sinh lý mỏng manh này bị phá vỡ. Khi các tác nhân xâm thực trở nên quá mạnh mẽ hoặc lớp hàng rào bảo vệ bị suy yếu, dịch vị chứa axit và enzym pepsin sẽ thâm nhập trực tiếp vào mô liên kết bên dưới, hình thành các ổ tổn thương viêm mạn tính và ăn sâu thành vết loét. Bệnh có thể tiến triển âm thầm hoặc bùng phát từng đợt, đòi hỏi người bệnh phải chú ý theo dõi các tín hiệu từ cơ thể.

Nhiễm khuẩn Helicobacter pylori mạn tính

Nhiễm khuẩn Helicobacter pylori là nguyên nhân phổ biến hàng đầu gây ra các tổn thương viêm loét ở dạ dày và tá tràng. Loại vi khuẩn này có khả năng thích nghi đặc biệt trong môi trường axit đậm đặc của dạ dày nhờ tiết ra enzym urease để trung hòa môi trường xung quanh. Khi cư trú lâu ngày trong lớp chất nhầy bảo vệ, vi khuẩn tiết ra các độc tố làm suy yếu tế bào biểu mô, kích hoạt phản ứng viêm mạn tính và làm mất cân bằng bảo vệ của niêm mạc. Nếu không được phát hiện và can thiệp y tế đúng phác đồ tiệt trừ, tổn thương viêm sẽ tiến triển sâu dần thành các ổ loét trợt và làm tăng nguy cơ gặp biến chứng tiêu hóa nguy hiểm.

Lạm dụng thuốc giảm đau và chống viêm không steroid

Việc sử dụng các thuốc chống viêm không steroid cùng aspirin hoặc corticoid là thủ phạm thường gặp gây loét dạ dày, đặc biệt ở người lớn tuổi hoặc người mắc bệnh lý cơ xương khớp mạn tính. Các loại thuốc này hoạt động thông qua cơ chế ức chế enzym cyclooxygenase, từ đó làm suy giảm tổng hợp prostaglandin, một chất thiết yếu có nhiệm vụ kích thích tiết chất nhầy bảo vệ và duy trì lưu lượng máu nuôi niêm mạc dạ dày. Khi thiếu hụt prostaglandin, lớp rào cản tự nhiên bị bào mòn nhanh chóng dưới tác động của axit dịch vị và men tiêu hóa pepsin, dẫn tới hình thành các vết trợt loét cấp tính hoặc chảy máu tiêu hóa âm thầm.

Căng thẳng tâm lý và áp lực công việc kéo dài

Tình trạng căng thẳng tâm lý mạn tính hoặc các sang chấn tâm lý kéo dài tác động mạnh mẽ lên trục não – ruột thông qua hệ thần kinh tự chủ. Khi cơ thể đối mặt với áp lực lớn, hormone căng thẳng được phóng thích ồ ạt, kích thích các tế bào thành dạ dày tăng cường sản xuất axit clohydric và pepsin. Đồng thời, phản ứng co mạch do căng thẳng làm giảm lượng máu tưới đến lớp niêm mạc, cản trở quá trình tự sửa chữa và tái tạo của tế bào biểu mô. Sự phối hợp giữa việc tăng tiết yếu tố tấn công và suy giảm hàng rào bảo vệ tạo điều kiện thuận lợi cho các ổ loét dạ dày hình thành hoặc tái phát trầm trọng.

Lạm dụng rượu bia và các loại thức uống có cồn

Sử dụng rượu bia thường xuyên và với lượng lớn gây tổn hại trực tiếp lên hàng rào niêm mạc dạ dày. Chất cồn có đặc tính hòa tan lớp chất nhầy bảo vệ, phá hủy tính thấm của màng tế bào biểu mô và gây sung huyết, phù nề lớp lót bên trong dạ dày. Bên cạnh đó, đồ uống có cồn kích thích dạ dày tiết nhiều axit dịch vị hơn, khiến vùng niêm mạc đã tổn thương tiếp tục bị ăn mòn sâu. Thói quen uống rượu bia khi bụng đói hoặc kết hợp cùng các món ăn cay nóng, nhiều dầu mỡ càng làm gia tăng mức độ kích ứng và thúc đẩy các tổn thương viêm tiến triển nhanh thành ổ loét.

Hút thuốc lá thường xuyên làm giảm nuôi dưỡng niêm mạc

Khói thuốc lá chứa hàng ngàn hợp chất độc hại, trong đó nicotine tác động tiêu cực trực tiếp và gián tiếp lên hệ tiêu hóa. Nicotine kích thích dạ dày bài tiết axit dư thừa, đồng thời ức chế quá trình sản sinh dịch mật và dịch tụy chứa bicarbonat vốn đóng vai trò kiềm hóa bớt độ toan của dịch vị. Không những thế, chất độc trong khói thuốc gây co thắt các mạch máu nhỏ ở dạ dày, làm giảm lượng máu cung cấp oxy và dưỡng chất nuôi mô, làm chậm đáng kể quá trình tự làm lành các tổn thương trợt nông. Người hút thuốc lá thường xuyên cũng có tỷ lệ tái phát loét dạ dày cao hơn và đáp ứng điều trị kém hơn.

Thói quen ăn uống thất thường và dinh dưỡng thiếu lành mạnh

Thói quen ăn uống không đúng giờ, thường xuyên bỏ bữa, ăn quá khuya hoặc ăn quá nhanh tạo áp lực sinh lý bất thường lên dạ dày. Khi dạ dày trống rỗng trong thời gian dài nhưng dịch vị vẫn tiết ra theo chu kỳ sinh học, lượng axit tự do này sẽ tiếp xúc trực tiếp và ăn mòn lớp biểu mô lót. Ngoài ra, việc dung nạp quá nhiều thức ăn chua cay, món chiên rán nhiều dầu mỡ hoặc lạm dụng đồ uống chứa nhiều cafein như cà phê đậm đặc cũng kích thích niêm mạc dạ dày co bóp và bài tiết axit liên tục, tạo môi trường thuận lợi thúc đẩy các vết loét xuất hiện.

Hội chứng Zollinger-Ellison và rối loạn tăng tiết gastrin

Mặc dù ít gặp hơn, hội chứng Zollinger-Ellison là một nguyên nhân thực thể quan trọng gây ra tình trạng loét dạ dày tá tràng nghiêm trọng và khó lành. Hội chứng này đặc trưng bởi sự xuất hiện của các khối u tiết gastrin ở tụy hoặc tá tràng, kích thích dạ dày sản xuất lượng axit clohydric khổng lồ vượt xa khả năng tự bảo vệ của niêm mạc. Bệnh nhân thường xuất hiện nhiều ổ loét sâu ở các vị trí không điển hình, kèm theo tiêu chảy mạn tính và ít đáp ứng với các phác đồ ức chế axit thông thường. Việc xác định nguyên nhân này đòi hỏi các thăm dò chuyên sâu từ bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho việc thăm khám hay chẩn đoán y khoa chuyên sâu. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc kháng sinh, thuốc ức chế tiết axit hoặc thuốc nam không rõ nguồn gốc để tự điều trị tại nhà khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như nôn ra máu, đi ngoài phân đen sệt hoặc đau bụng dữ dội đột ngột, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu kịp thời.

Tóm tắt

Hiểu rõ các nguyên nhân gây loét dạ dày giúp mỗi người chủ động xây dựng lối sống lành mạnh và sử dụng thuốc thận trọng. Khi xuất hiện các cơn đau bụng vùng thượng vị kéo dài hoặc dấu hiệu tiêu hóa bất thường, người bệnh nên chủ động đến cơ sở y tế để được thăm khám và nội soi chẩn đoán chính xác. Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc điều trị tại nhà để tránh các biến chứng nguy hiểm.